"ÂN OÁN GIỮA ĐỜI... "
Nguyên Châu
Xem truyện
Tàu, khi đọc chuyện cái chết của Hàn Tín, nhiều ngựi đă xúc động,
thương tiếc... Càng thương tiếc Hàn Tín th́ lại càng oán trách thái độ vong
ân bội nghĩa của Bái Công, tức Hán Vương.
Trong đời sống hằng
ngày, từ xưa đến nay, vấn đề ân oán đă được đặt ra
gần như thường xuyên và nghiêm trọng. Nghiêm trọng là v́ sự kiện ân oán theo
nhau một cách rất khó hiểu, khó suy đoán. Thật vậy, ta thường thấy "Ân
dẫn đến oán, người lấy ân trả oán, người lấy oán trả ân, kẻ
th́ vong ân, kẻ th́ từ chối ân huệ, và lắm kẻ đi cầu xin ân huÈ" vân vân. Đây
là những hiện tượng xă hội đă làm cho nhiều người điên đầu,
gây bao nhiêu lo âu và phiền năo... cho cuộc đờị
CÂU CHUYỆN HÀN TÍN.-
Hàn
Tín là người có tài, đă giúp Hán Vương làm nên sự nghiệp, nhưng kết quả
cuối cùng rất thảm khốc: Hán Vương đă cho người giết Hàn Tín và tru
di tam tộc! (giết cả ba họ)!
Sử kư Tư Mă Thiên, chương Hoài Âm Hầu
liệt truyện viết về Hàn Tín, thời hàn vi như sau: "Hoài Âm Hầu Hàn Tín là người
ở huyện Hoài Âm, khi c̣n hàn vi, nhà nghèo, tài năng đức hạnh không có ǵ để
được cử làm quan, lại không biết lo việc làm ăn buôn bán. Thường theo
người ta ăn bám, nhiều người chán ghét. Tín thường ăn bám ở nhà đ́nh
trưởng, đ́nh Nam Xương, làng Hạ Dương. Được mấy tháng, người
vợ của đ́nh trưởng lo phiền, bèn nấu cơm ngồi trên giường mà
ăn. Đang lúc ăn th́ Tín đến, họ không để Tín cùng ăn, Tín cũng biết
ư họ, nổi giận tuyệt giao ra đị
Tín câu cá ở dưới thành, trong số
những người đàn bà đập vải, có một bà thấy Tín đói, cho Tín ăn
cơm suốt mấy mươi ngày, cho đến khi đập vải xong Tín nói với
bà:
-Thế nào tôi cũng đền ơn bà xứng đáng.
Bà ta giận nói: -
-Kẻ
đại trượng phu không nuôi nổi thân ḿnh, tôi thương cậu nên mời ăn,
chứ có phải mong cậu báo đáp đâủ
Trong số những người
hàng thịt ở Hoài Âm, có một người trẻ tuổi trêu Tín, nói:
- Mày tuy cao lớn
lại thích mang đao kiếm, nhưng trong ḷng th́ nhát thôị
Đến khi Hạng Lương
qua sông Hoài, Tín chống gươm đi theo... Hạng Lương thua, Ti’n lại theo về
với Hạng Vổ Hạng Vơ cho làm chức Lang Trung chấp kích. Nhiều lần bày mưu
cho Hạng Vơ nhưng Hạng Vơ không dùng..." (Sử Kư Tư Mă Thiên)
ÂN THÂM, OÁN SÂU
Hàn
Tín đă trải qua một đoạn đời khá nhiều tủi nhục. Do đó, ḷng
tự ái đă bị tổn thương nặng nề, sự dồn nén của mặc cảm
tự ti (tự cảm thấy ḿnh thấp kém = complexe d'inferiorité/ inferiority) đă thúc đẩy
ông ta đến những hành động ngang bướng, có tính cách khiêu khích, và tự tôn (
bù trừ của tự ti). Những hành động này đă làm chạm tự ái của Hán
Vương. V́ tham vọng riêng, Hán Vương cố nén ḷng tự ái, vẫn sử dụng
và chiều chuộng Hàn Tín để nhờ y mà đạt mục đích ḿnh theo đuổị
Theo tâm lư thường t́nh, Hàn Tín đă bắt bí, làm khó, yêu sách Hán Vương để thỏa
măn tự ái và chứng tỏ là ḿnh không thua kém ai về tài năng...
Hán Vương giận
lắm, nhưng v́ c̣n lợi dụng Ti’n, nên ngoài mặt, Hán Vương vẫn chiều
chuộng, nhưng trong ḷng th́ sự bội ân và trả đủa đă nảy mầm. Do
đó, khi có dịp trả đũa, Hán Vương đă "lấy oán trả ân."
Hàn Tín
cầm quân đánh đâu thắng đô Khi đánh thắng nước Tề (203 BC - năm
thứ tư Nhà Hán), Hàn Tín gủi thư cho Hán Vương, nói :
- Nước Tề là
nước gian dối, hay gây biến, tráo tr̉ Biên giới phía Nam của nước Sở,
nếu không lập giả vương để giữ th́ không thể b́nh định được.
Xin cho làm giả vương. (Vua tạm thời)
Lúc đó Hán Vương đang nguy khốn
ở thành Huỳnh Dương, đọc thư Hàn Tín xong, nổi giận, mắng rằng:
- Ta đang nguy khốn ở đây, sớm chiều trông ngươi đến giúp,
thế mà ngươi lại muốn tự lập làm vương ?"
Trương Lương,
Trần B́nh ghé vào tai Hán Vương, nói:
- Nhà Hán hiện đang bất lợi, không thể
cấm không cho Tín làm vương. Chi bằng nhân đấy mà lập, đối xử với
ông ta cho tử tế, khiến ông ta v́ bản thân ḿnh mà giỦ Nếu không sẽ sinh biến.
Hán Vương nhận ra lẽ, liền giả bộ :
- "Đại trượng
phu đă b́nh định được chư hầu tức là vua "thật" rồi, chứ
làm vua "giả" ǵ nữả"
Hán Vương bèn sai Trương Lương đi phong
Hàn Tín làm Tề Vương, rồi mượn quân của Tín đến đánh S̉ Lúc này mâu
thuẫn và tị hiềm giữa Hán Vương và Hàn Tín đă h́nh thành. Mặc dù Tín không nghe
lời của một số mưu sĩ xúi giục làm phản Hán Vương, nhưng vẫn
bị Hán Vương nghi ngÓ Hán Vương dùng mưu bắt trói Hàn Tín ở đầm Vân
Mộng đem về Lạc Dương (Kinh Đô), tha tội mưu phản, phong cho tước
Hoài Âm Hầụ Hàn Tín rất lấy làm tủi nhục, tức hận, bèn mưu với
Trần Hy làm phản Hán Vương.
Năm 116 BC, Lữ Hậu (vợ Hán Vương) lập
mưu lừa Tín vào cung, bố trí vơ sĩ, bất ngờ bắt Hàn Tín, chém chết trong khuôn
viên cung Trường Lạc.
Cái chết của Hàn Tín là kê’t quả của "Ân càng thâm
th́ oán càng sâụ" Làm ơn cho người, giúp người, rồi tự cao tự đại
cho ḿnh là hơn người... đó là nguyên nhân đưa đến sự vong ân. Người
"chịu ơn" thường cảm thấy tự ái ḿnh bị tổn thương, "thọ
ân" tức là đă mặc nhiên nhận ḿnh thấp kém hơn người ban ân, người
làm ơn. Tâm trạng "mang ơn" thường rất nặng nề, cho nên, rất nhiều
người cố t́m cách "trả ơn ngay" như để thoát một cái nợ về tinh
thần.
ĐỘNG LỰC ĐƯA ĐẾN VONG ÂN
La Roche Foucauld (Liancourt) đă nói
một câu rất sâu sắc thấm thía "Vội vàng trả ơn là tỏ ra bội bạc."
Trả ơn cho xong! Là v́ không muốn mang ơn người ta lâu ngày... Nhưng, trong cuộc
đời "sống-cùng và sớng-với" người khác, có nhiều thứ ơn, rất
khó đền đáp! Có những ân huệ muốn trả cũng không thể nào trả nổi
được. Do đó, mà có kẻ đă lấy oán đền ơn, xem như ḿnh chưa
từng chịu ơn ai! Sự vong ân, bội nghĩa bắt nguồn từ ḷng tự ái,
từ mặc cảm tự tôn, cho rằng tự ḿnh có thể thực hiện những điều
ước muốn, không cần đến một ai giúp đỡ, nhất là "thi ân" cho ḿnh
để ḿnh nên danh phận.
"Nên ra tay kiếm tay cờ
Chẳng nên th́ chớ, chẳng
nhờ cậy ai!"
Thế nhưng trong đời, có nhiều người t́m cơ hội
để "thi ân" để có dịp hănh diện với tinh thần Mạnh Thường Quân
(-) của ḿnh trước mọi ngườị Tận đáy ḷng, người đời
thường quí người chịu ơn của ḿnh hơn là người đă ban ơn
cho ḿnh. Tâm lư này cũng là thường t́nh thôị
Chữ ÂN trong Hán tự viết
theo lối hội ư gồm chữ "tù" (h́nh vẽ một người bị vây giữa bốn
bức tường) và chữ "tâm." Chữ "tù" đứng trên chữ "tâm" làm cho việc "mang
ơn" trở nên nặng ne^`... Tùy theo căn bản đạo đức, người mang
ơn sẽ có nhiều phản ứng khác nhau: biết ơn, đền ơn, "kết cỏ
ngậm vành" hay quên ơn, oán ghét người thi ân, "dĩ oán báo ân"... V́ sự tế nhị
và phức tạp này mà người xưa đă thường khuyên rằng:
"Thi ân mạc
niệm
Thọ ân mạc vong"
( Làm ơn th́ đừng nhO Nhận ơn th́ chớ quên!)
THI ÂN & BÁO ÂN
Hầu như đa số người đời khi thi ân đều
do sự thúc đẩy t́nh cảm, của ḷng nhân ái, của cái mà Mạnh Tử gọi là
"Trắc ẩn chi tâm," một hành động giúp đỡ đồng loại bộc phát
từ trong ḷng, không bao hàm ư mong cầu sự báo đáp nào cắ Câu mà bà phiếu mẫu "mắng"
Hàn Tín là một biểu lộ cụ the^?.
Do đó, người làm ơn nhằm mục
đích làm cho người ta biết ơn ḿnh, th́ thực chất đây không phải là ơn,
mà chỉ là một loại cho vay, một tạm ứng mà thôị Loại người "thi
ân" này sẽ khoe khoang, kể lễ về hành vi nhân ái, nhân đạo của ḿnh như là những
thành tích xă hội... để thêm "
credit" cho bản ngă ḿnh!
Người làm ơn đích thực không cần báo đáp, hay trả
ơn. Làm ơn không cầu báo, nếu "thi ân rồi quên đi" không bao giờ nhắc lại,
không kể lại cho người thứ ba nghe biết, th́ chắc rất ít khi xảy ra sự
kiện "làm ơn mắc oán".
Trong Kinh Luận Bảo Vương Tam Muội, trích dẫn
bởi Mười Điều Tâm Niệm, điều thứ 8 ghi rằng: "Thi ân đừng cầu
đền đáp, v́ cầu đền đáp là thi ân có mưu đo^`. " Đức Phật đă
dạy bằng một h́nh tượng rất cụ thể: "COI THI ÂN NHƯ ĐÔI DÉP BỎ "
nghĩa là xem việc giúp đỡ kẻ khác theo cách "Thi ân mạc niệm." Đừng bao giờ
nhớ là ḿnh đă có làm ơn cho aị
Kinh Phật c̣n có câu: "Người bố thí hàm ân
người được bố thi'." Vậy th́ vấn đề ân nghĩa và báo đền
không c̣n ǵ quan trọng nữạ Thế nhưng, về mặt đạo ly’, làm ơn
là một hành vi thuộc t́nh cảm, dù người làm ơn không nghĩ đến chuyện
được biết ơn, không mong được đền ơn, nhưng người
nhận ơn vẫn thường không quên ơn. Đó là nguyên ủy của ngày Thanksgiving tại
Bắc My~. Thật vậy, khi người da đỏ bản xứ giúp đỡ cho di dân
Anh đang đói lạnh, bệnh và chết trong mùa đông khắc nghiệt vào năm 1620,
họ không có một ư hướng lợi lộc nào cả! Hành vi này khởi từ ḷng nhân
mà thôị Lễ Tạ Ơn đầu tiên mà di dân Anh cử hành ở Plymouth vào mùa thu năm
1621, đă kéo dài nhiều ngày chung vui giữa di dân và người da đỏ bản xU Thanksgiving
là ngày vừa tạ ơn Trời, vừa tạ ơn Ngườị
HÀNH VI CAO ĐẸP
Nhớ ơn là một hành vi cao đẹp. Người Việt Nam cũng thường
nhắc nhở ḷng biết ơn:
- "Ơn ai một chút chớ quên" -
- "Miếng khi đói
bằng gói khi no
- Của tuy tơ tóc nghĩa so ngh́n vàng,"
Nhiều khi, người
Việt biết ơn một cách bao quát như: "Uống nước, nhớ nguồn," "ăn
quả nhớ kẻ trồng cây," "ăn khoai nhớ kẻ cho dây mà trồng"... "Ăn cây nào
rào cây ấy"...Tâm tư và t́nh cảm này của người Việt cũng tương tự
với tinh thần của Lễ Tạ Ơn Hoa Ky`.
ÂN NGHĨA TRONG TRUYỀN THỐNG
DÂN TỘC VIỆT NAM
Đối với văn hóa Việt, ḷng biết ơn được
xem như là một tiêu chuẩn đạo ly'. "Ơn ai một chút chớ quên" chính là "Thọ
ân mạc vong" đây là lời khuyên xuất phát từ quan niệm "không ai có thể tự hào
là không cần đến người khác" khi c̣n sống ở đờị Sully Prud'homme,
một nhà văn Pháp cũng đă chia sẻ tư tưởng này trong một bài thơ với
câu kết "Nul ne peut se vanter de se passer des hommes." Nói cách khác, sống ở đời mọi
người đều chịu ơn nhaụ Theo J.M. Massieu th́ "Biết ơn là trí nhớ của
con tim." Người Việt truyền thống rất tôn trọng t́nh cảm biết ơn.
Ca dao tục ngữ có rất nhiều câu nhắc nhở: "Một ngày nên nghĩa, chuyến
đ̣ nên quen" hoặc "Một chữ nên thầy" và xa hơn nữa "nhất dạ bá ân" (Chỉ
một đêm có đến trăm ân huệ). Có lẽ, tâm trạng muốn quên ơn bắt
nguồn từ chỗ người "thi ân có ư mưu đo^`." Ngoài ra, có một loại ơn
mà ít người muốn quên, nghĩa là luôn luôn nhắc nhở, có khi tự hứa là sống
để dạ, chết mang theo nữa: đó là ơn ḷng, ơn tri ngo^.. Ơn người
hiểu được tâm sự và chí hướng của ḿnh, Ơn người cứu ḿnh
thoát khỏi cảnh cô đơn... "Ăn cây nào rào cây ấy" và "Ăn quả nhớ kẻ
trồng cây" là đặc trưng của dân tộc Việt từ ngàn xưạ
NGUYÊN
CHÂU
