Bản sắc Tết

Sinh hoạt văn hoá của một dân tộc thường biểu hiện rõ nhất ở những ngày Tết, ngày hội xuân. Người ta thường nói rằng ngày Tết là thời điểm hội tụ của sinh hoạt văn hoá dân tộc, và cũng từ những ngày hội xuân này mà nền văn hoá dân tộc được bổ sung, phát triển phong phú lên. Trong nhiều mặt sinh hoạt văn hoá đã trở thành tư tưởng, triết lý cách sống của cả một dân tộc. Dân tộc Việt Nam ta cũng nằm trong quỹ đạo đó. Thường vào những ngày Tết các đám cưới được tổ chức nhiều hơn. Mối giao du, đi lại viếng thăm giữa những người thân được diễn ra nhiều hơn. Trong cuộc sống, con người có lúc còn nghèo khổ, nhưng những ngày này ăn mặc tươm tất hơn, lòng tự trọng thể hiện rõ hơn. Mối quan hệ con người tốt đẹp hơn. Người ta nói và làm những điều tốt lành, sắm sửa bữa ăn bánh trái lúc này cũng được chú ý hơn.

Những người có văn hoá trong ăn uống được dịp thể hiện tài ba khéo léo. Cũng như vậy người ta sáng tạo ra bánh trưng, bánh dầy v.v... Biết bao đời nay chúng ta đã quen thuộc hương vị những ngày Tết từ trong sáng tạo dân dã này lại thể hiện một tư tưởng, một vũ trụ quan (trời tròn, đất vuông). Ngày Tết cũng là ngày tưởng nhớ tổ tiên, tết nhất ông bà cha mẹ nội, ngoại, thầy học... Từ trong sự việc bình thường này lài mang một triết lý tốt hơn: Sống ở đời phải biết ơn những người đã có công lao nuôi dạy cưu mang mình.

Vào ngày Tết, người Mường có tục Tết trâu bò, vật dùng trong sản xuất. Việc làm tưởng chừng như mộc mạc, sơ khai nhưng lại mang một triết lý khá hay: Con người phải biết quý trọng công cụ lao động thì lao động mới có hiệu quả. Ngày Tết cũng là ngày hoạt động văn hoá thể lực như: Bơi chải, đua thuyền, leo núi, đánh đu, vật, bắn nỏ, ném còn, đánh cờ... Đây cũng là mùa trẩy hội trai đua tài, gái khoe sắc gặp nhau trao duyên một cách lịch sự và lành mạnh. Các hoạt động sân khấu chèo tuồng: hội hoạ phát triển. Những cuộc giao duyên, đối đáp trong ngày Tết như trống quân, cò lả, hát ví dặm, xí lượn, hát chúc, séc bùa, quan họ Bắc Ninh... cũng bắt nguồn phần lớn từ đây. ở miền quê Thanh Hoá có dân ca Đông Anh, trò múa Xuân phả, hát hội, nhạc cồng chiêng với séc bùa, trống xàm, khua luống cũng bắt đầu từ đây và phát triển từ đây.

Hiện tại không đoạn tuyệt với quá khứ. Ngày nay nếu đòi hỏi con cháu, học trò đều phải nhất nhất như xưa là một đòi hỏi không thích hợp. Bởi rằng, ngày hôm nay con cái không chỉ còn quây quần trong luỹ tre xanh của làng xóm. Nhưng sẽ là một sai lầm, nếu như Tết đến ai đó lại quá thờ ơ với ông bà, cha mẹ nội ngoại và thầy học. Ngày Tết với một mâm cơm và bánh chưng xanh, dưa hành thịt mỡ, một cốc bia. một ly rượu, quây quần bên những người thân, chúc mừng, nhắc nhở nhau làm điều tốt lành; lẽ nào con người ngày nay không cần đến nó? Hát hay, đàn giỏi ngày xuân giữa trai gái vùng này và vùng khác phải chăng là việc không làm được? Những phường bùa với dàn nhạc cồng chiêng và với những lời chúc tụng tốt đẹp đến với những bản làng xa gần phải chăng là không hấp dẫn và cổ lỗ...?

Đỗ Chân (Báo GD&TĐ)

Khai bút Tân Xuân

Sự "khai bút" này nhằm mong mỏi đón nhận được mọi sự tốt lành nhân năm mới tới. Thường thường người ta phải chọn ngày và giờ tốt để khai bút. Nhiều khi sự khai bút cũng chỉ có tính cách tượng trưng mà thôi; chẳng hạn như viết lên giấy hồng điều vài chữ: ngày, tháng, năm.... "khai bút đại cát" hay "tân xuân đại cát" (nghĩa là đầu năm mới khai bút để gặp được những điều tốt lành lớn).

Đối với những danh sĩ thì đôi khi khai bút bằng cách làm một bài thơ đầu xuân bày tỏ nguyện vọng hoặc ý chí của mình. Những bài thơ khai bút này được viết lên giấy hồng điều (giấy màu đỏ) hoặc trên giấy hoa tiên (giấy có vẽ hoa) rồi dán bài thơ lên tường để thưởng xuân.

Những người có chức vụ lớn như Tổng Đốc, Tuần Phủ, Tri Phủ, Tri huyện.... thì có lên Khai ấn và Khai triện. Tục này cũng được thực hiện ở các bộ đường ở kinh đô Huế dưới triều Nguyễn.

Ấn và triện là những con dấu của những người giữ chức vụ chỉ huy trong chính quyền. Các vị này nhân đầu năm làm lễ khai ấn, triện bằng cách đóng dấu vào những giấy tờ công văn để cầu mong cho "thiên hạ thái bình" và dân chúng được "an cư lạc nghiệp". Lễ khai ấn và khai triện thường được cử hành vào ngày khai hạ mồng 7 tháng giêng âm lịch. Đối với các quan võ thì có tục Khai kiếm nghĩa là dùng gươm chọc huyết (trâu bò) hay cắt tiết (lợn, gà, vịt) các con vật dùng trong các tế lễ....

Còn dân chúng thì tùy theo nghề nghiệp của mình cũng làm lễ Khai trương cửa hàng hay công việc của mình bằng lễ cúng các vị tổ của các nghề gọi là "lễ cúng Tiên Sư" (thường là vào ngày mồng 9 tháng Giêng âm Lịch)