NGAY XUAN TAN MAN HOA DAO

Trong hàng trăm năm qua, người dân vùng trồng đào nổi tiếng Nhật Tân vẫn hãnh diện nhắc đến câu chuyện nêu trên, như một huyền thoại vừa kiêu hùng vừa lãng mạn với khách phương xa. Phải chăng, đối với nhà vua, cành đào Nhật Tânmảnh mai ấy gói ghém được hơi hướm mùa Xuân và linh hồn đất Bắc, khiến người vợ yêu phần nào nguôi ngoai nỗi day dứt nhớ quê cha đất tổ mỗi độ Xuân về.

Tuy có thể chỉ là truyền thuyết, nhưng câu chuyện vừa kể đã minhchứng được vị trí của hoa đào trong lòng người dân đất Bắc. Đúng thế, đối với hầu hết nguời dân miền Bắc, từ bậc cao sang quyền quý đến giới bình dân quanh năm lam lũ nắng mưa, đào là một loại hoa không thể thiếu vắng trong nhà vào dịpTết. Đào chỉ hợp với khí hậu miền Bắc nên thuở trước, những người dân Bắc khi xuôi Nam lập nghiệp đã phải dùng mai vàng để thay cho đào vào dịp Tết:

Yêu hoa đào, ngắm hoa mai,

Tôi vào Nam gửi hồn ngoài Thăng Long. (thơ Trần Mạnh Hảo)

Nhiều nhà nghiên cứu về văn hóa tin rằng thú chơi hoa đào bắt nguồn từ Trung Hoa và lan sang nuớc ta từ hàng ngàn năm trước. Theo truyền thuyết, vào thời Hoàng Đế bên Trung Hoa, tức khoảng thế kỷ 24trước Công Nguyên, có hai vị thần là Thần Đồ và Uất Luỹ cư ngụ dưới một gốc đào già trên ngọn núi Độ Sóc ở biển Đông. Hai vị thần này cai quản một lũ quỷ sứ và sẵn sàng trừng trị chúng khi chúng phá hại dân lành. Vào mỗi dịp Tết, các thần phải lên chầu trời để trình tâu việc thế gian thì lũ quỷ lại lợi dụng cơ hội để phá phách. Vì vậy, người dân thường trưng cành đào trong nhà những ngày này để quỷ ngỡ rằng các thần đang hiện diện nên không dám bén mảng đến.

Tục trưng hoa đào với tính cách mê tín kể trên dần dần lan sang nước ta. Về sau, người dân không tin vào truyền thuyết hoang đường vừa kể. Tuy nhiên, phần vì thói quen, phần vì mầu thắm đỏ của hoa đào phù hợp với khôngkhí nao nức, vui tươi của ngày Tết, nên hoa đào đã trở thành một loại hoa không thế thiếu vào dịp đầu xuân.

Các Loại Hoa Đào

Theo các nhà thực vật học, đào được trồng ở Trung Hoa từ hơn 4.000 năm trước. Sau đó, giống cây này được mang vàovùng Trung Á. Đến khoảng một thế kỷ trước công nguyên, ông Alexandre Le Grand mang đào đến trồng tại La Mã. Mãi thế kỷ thứ 17, đào mới được du nhập vào Mỹ châu.

Đào trồng ở miền Bắc nước ta thường được chia thành bốn loại chính nêu sau: - Đào bích có hoa cánh kép nhiều tầng mầu đỏ thắm và lá mầu xanh thẫm. Đây là giống đào rất sai hoa, thường được trưng trong ngày Tết.

- Đào phai cũng có hoa kép như đào bích nhưng sắc hoa nhạt hơn. Hoa mầu phơn phớt hồng, lámầu xanh nhạt.

- Đào ta có mầu hoa gần giống đào phai nhưng hoa là hoa đơn, năm cánh. Đào ta là loại đào ăn quả.

- Đào bạch có hoa kép mầu trắng nõn nhưng hoa ra khá thưa. Đây là loại đào tương đối khó trồng.

Miền Nam không có những thứ đào kể trên nhưng có một loại khác là anh đào, lấy giống từ Nhật, được trồng nhiều tại Đà Lạt vì khí hậu nơi này thích hợp cho hoa. So với các loại đào ở miền Bắc, cây anh đào lớn và thô hơn. Cây ra hoa cánh đơn chỉ cóđường kính từ hai đến ba phân (cm) với năm cánh mỏng. Hoa mọc từng chùm, có mầu hồng nhạt.

Đời sống của hoa anh đào khá ngắn ngủi, chỉ khoảng hai hay ba ngày so với cả hai đến ba tuần đối với hoa bích đào. Hoa anh đào cũng nởmuộn hơn các loại hoa đào khác đến cả tháng trời.

Đào là loại cây sai hoa với cánh hoa có cấu trúc thanh nhã, mầu sắc dịu dàng, cho dù là hồng thẫm hay hồng nhạt. Vì vậy, đào đã chiếm một địa vị đặc biệt trong lòng người yêu hoa. Cổnhân thường xem hoa đào là loại hoa xứng đáng để hiện diện ở những nơi cao nhã hay chốn bồng lai, tiên cảnh. Cổ nhân cũng dùng hoa đào để ví von với mỹ nhân (và mỹ nhân với hoa đào). Không những thế, hoa đào còn được sử dụng trongnhững công án chốn thiền lâm để giúp các thiền sư sớm chứng ngộ.

Đào và Đào Nguyên

Một trong những áng văn chương nổi tiếng đề cập đến hoa đào là bài Đào Hoa Nguyên Ký, tức “chép chuyện suối hoa đào”, của Đào Tiềm (365-427), nhà thơ sống đời nhà Tấn.

Trong Đào Hoa Nguyên Ký, Đào Tiềm thuật chuyện một ngư phủ đời nhà Tấn (245-419) tình cờ trông thấy những đóa hoa đào theo dòng nước trôi ra từ khe núi. Ông bơi thuyền ngược dòng tìm chỗ hoa phát xuất, đi mãi thì gặp một thôn xóm ở giữa rừng đào có đông dân cư đang sống cuộc đời thanh bình nhàn hạ. Người ngư phủ hỏi chuyện mới biết tổ tiên của họ vốn người nhà Tần, nhưng không chịu nổi sự hà khắc của Tần Thủy Hoàng nên rủ nhau lên chốn ấy lập nghiệp đã nhiều đời. Ngư phủ ở lại chơi mấy ngày rồi trở về. Sau một thời gian, ông quay lại để tìm chốn đào nguyên ấy nhưng không tìm thấy.

Bài ký của Đào Tiềm đã tác động mạnh đến các văn thi nhân đời sau, đặc biệt là những người chán ngán hư danh và cõi đời đầy tục lụy. Đối với những người này, chốn Đào Nguyên trong bài ký của Đào Tiềm trở thành một ám ảnh thường trực trong tâm trí họ. Đến đời nhà Đường, Trương Húc (713-763), người nổi tiếng nhất Trung Hoa về thư pháp nhất là lối thảo thư, trông thấy hoa đào trôi theo dòng nước, đã nhớ đến Đào Hoa Nguyên Ký mà cảm xúc viết nên bài Đào Hoa Khê (Suối Hoa Đào) sau đây:

Ẩn ẩn phi kiều cách dã yên,

Thạch ky tây bạn vấn ngư thuyền.

Đào hoa tận nhật tùy lưu thủy,

Động tại thanh khê hà xứ biên?

Thấp thoáng cầu treo cách khói đồng,

Bờ tây ghềnh đá hỏi ngư ông.

Hoa đào trôi mãi theo dòng nước,

Động ở bên nào mé suối trong?

(Khương Hữu Dụng dịch)

Sau khi bài ký của Đào Tiềm được truyền tụng, người đời sau thường dùng chữ đào nguyên hoặc động đào để chỉ chốn tiên cảnh, hay những nơi con người sống an nhàn, hạnh phúc.

Trong Truyện Kiều, cụ Nguyễn Du đã dùng điển tích vừa kể khi tả cảnh Kiều nằm mộng thấy Đạm Tiên:

Chào mừng đón hỏi dò la:

Đào nguyên lạc lối đâu mà đến đây ?

Nhà thơ Tản Đà cũng đã mượn hình ảnh hoa đào để diễn tả cuộc tương duyên kỳ ngộ của Lưu Thần và Nguyễn Triệu với hai tiên nữ Ngọc Kiều và Giáng Tiên nơi chốn Thiên Thai:

Lá đào rơi rắc lối Thiên Thai

Suối tiễn, oanh đưa, luống ngậm ngùi

Nửa năm tiên cảnh

Một bước trần ai

Ước cũ, duyên thừa có thế thôi

Đá mòn, rêu nhạt

Nước chảy, huê trôi

Cái hạc bay lên vút tận trời

Trời đất từ đây xa cách mãi

Cửa động

Đầu non

Đường lối cũ

Nghìn năm thơ thẩn bóng trăng chơi !

Điển tích Thiên Thai cũng được cụ Nguyễn Du sử dụng khi tả cảnh Thúy Kiều vạch hàng rào chui sang tình tự với Kim Trọng (thật là táo bạo):

Xắn tay mở khóa động đào,

Rẽ mây trông tỏ lối vào thiên thai

Đào và Mỹ Nhân

Hoa đào có sắc phơn phớt hồng như mầu má thiếu nữ nên thường được cổ nhân dùng để chỉ người con gái đẹp. Bài thơ dân gian Đào Yêu do Dức Khổng Tử ghi lại khi san định Kinh Thi có những câu:

Đào chi yêu yêu,

Chước chước kỳ hoa,

Chi tử vu qui,

Nghi kỳ thất gia.

Mơn mởn đào tơ,

Rực rỡ nở hoa,

Cô ấy lấy chồng,

Êm ấm cửa nhà.

Lịch sử Trung Hoa có câu chuyện sau:

Vào thời Xuân Thu, nước Sở là một cường quốc nên các tiểu quốc ở những vùng chung quanh đều phải phục tùng cống lễ. Trong số này có nước Tức.

Tức hầu kết hôn với một phụ nữ nước Trần gọi là Tức Vĩ. Tức phu nhân có nhan sắc tuyệt trần, dáng người tha thướt, tính tình lại đoan chính. Đặc biệt, nàng có đôi má thắm hồng như mầu hoa đào nên được người đời tặng cho danh hiệu “đào hoa phu nhân”.

Vì tư thù với Tức hầu nên Sái hầu của nước Sái tán dương sắc đẹp của Tức phu nhân với Sở Văn Vương, cốt để vua Sở chiếm đoạt nàng. Nghe Tức hầu tả người đẹp “mắt như thu thủy, má ửng hoa đào, mình mai vóc liễu, uyển chuyển gót sen”, vua Sở động lòng, giả kế đi tuần du qua nước Tức để gặp Tức Vĩ. Khi vua Sở đến, Tức hầu ra nghênh đón rồi mở đại tiệc tiếp đãi. Trong tiệc, Sở Văn Vương truyền Tức Vĩ ra dâng rượu. Không dám trái ý, Tức Vĩ ra rót rượu nhưng lại trao cho một cung nữ dâng lên vua Sở. Trông thấy người ngọc, vua Sở muốn chiếm đoạt nên giả cớ tức giận truyền bắt Tức hầu. Được tin, Tức Vĩ đau đớn than “Ôi, rước cọp vào nhà nên mới sinh họa” rồi chạy ra vườn hoa định nhẩy xuống giếng tự trầm. Tướng nước Sở là Đấu Đan kịp ngăn cản và bảo: “Phu nhân không muốn sống để cứu mạng chồng sao?”. Tức Vĩ nghe nói mà lặng thinh, không quyết đoán được. Đấu Đan dẫn nàng vào nạp cho Sở Văn Vương. Vua Sở liền phong nàng là phu nhân. Tức hầu bị đầy ra một một vùng đất gọi là Nhữ Thủy rồi qua đời vì đau buồn sau một thời gian ngắn.

Túc Vĩ về với vua Sở, sinh được hai con là Hùng Hi và Hùng Vận. Sau khi Sở Văn Vương mất, Hùng Vận lên nối ngôi lấy hiệu là Sở Thành Vương.

Tuy được Sở Văn Vương sủng ái nhưng Tức Vĩ vẫn còn phẫn uất nên suốt đời không nói lời nào với vua. Có lần vua hỏi vì sao nàng im lặng, nàng trả lời: “Tôi thân đàn bà mà thờ hai chồng, đã không chết được thì còn nói năng gì nữa”.

Sau khi Tức Vĩ mất, người nuớc Sở cảm thương tấm lòng trung trinh của nàng nên lập miếu thờ, gọi là Đào Hoa Phu Nhân Miếu.

Về sau, Vương Duy, một thi sĩ nổi tiếng vào đời Đường, đã có bài tuyệt cú “Tức Phu nhân“ để ca ngợi Tức Vĩ:

Mạc dĩ kim thời sủng,

Năng vong cựu nhật ân.

Khán hoa mãn nhãn lệ,

Bất cộng Sở Vương ngôn.

Đâu phải vì sự sủng ái bây giờ,

Mà có thể quên được ân tình ngày xưa

Ngắm hoa mà lệ chứa chan đôi mắt,

Không nói một lời nào với vua Sở.

Cũng vì câu chuyện Đào Hoa Phu Nhân, người đời sau thường dùng chữ “số hoa đào” để ám chỉ những phụ nữ có sắc tài nhưng bạc mệnh. Trong Đoạn Truờng Tân Thanh, cụ Nguyễn Du đã tả cảnh Thúy Kiều bị đẩy vào thanh lâu lần thứ hai qua hai câu sau:

Chém cha cái số hoa đào

Gỡ ra rồi lại buộc vào như chơi!

Trong Cung Oán Ngâm Khúc, cụ Nguyễn Gia Thiều đã mượn hoa đào để tả nhan sắc khuynh thành của người cung nữ:

Áng đào kiểm đâm bông não chúng,

Khoé thu ba dợn sóng khuynh thành.

Bóng gương lấp ló trong mành,

Cỏ cây cũng muốn nổi tình mây mưa.

Bài Thơ Của Thôi Hộ: Một Giai Thoại Tuyệt Đẹp

Người Trung Hoa có cả một kho tàng về điển tích. Những điển tích này không những chỉ làm giầu cho văn học nước họ mà còn làm phong phú thêm nền văn chương bác học Việt Nam vốn chịu ảnh huởng nhiều từ Trung Hoa. Có thể nói, Truyện Kiều khó trở thành một tác phẩm bất hủ của dân tộc Việt nếu cụ Nguyễn Du không sử dụng một cách tài tình những điển tích từ văn học Trung Hoa.

Trong số những điển tích ấy, có lẽ điển tích về mỹ nhân và hoa đào sau đây là đặc sắc hơn cả.

Thôi Hộ, người quận Bắc Lăng, nay thuộc tỉnh Trực Lệ, Trung Hoa, sống dưới thời vua Đường Đức Tông (780-805), vốn là người phong lưu, tuấn nhã, và giỏi thơ phú. Một hôm, nhân tiết Thanh Minh, chàng cất bước dạo chơi ở phía Nam thành Lạc Dương. Trông thấy một khuôn viên trồng đào, hoa đương độ nở rất đẹp, Thôi Hộ đến gõ cổng để xin nước uống. Chốc sau, có một thiếu nữ nhan sắc diễm lệ bước ra, đứng vịn cành đào, e ấp trao chàng cốc nước. Uống xong, chàng ngẩn ngơ ra đi.

Năm sau, cũng dịp tiết Thanh Minh, Thôi Hộ trở lại chốn cũ nhưng chỉ thấy cổng đóng then cài, gọi mãi mà chẳng ai đáp lại. Lòng âu sầu tưởng nhớ bóng hình xưa, chàng lấy giấy bút viết bài thơ dán trên cánh cổng rồi bỏ đi.

Vài ngày sau, không cầm đuợc nỗi nhớ nhung, Thôi Hộ trở lại chốn cũ. Vừa đến cổng, chàng đã nghe tiếng khóc than vẳng ra từ trong nhà. Chàng tần ngần gõ cổng. Một ông lão bước ra và hỏi có phải chàng là người đề thơ trên cổng. Nghe Thôi trả lời, ông lão kể cho chàng là ngày hôm ấy hai cha con đi viếng chùa. Khi trở về, con gái ông đọc bài thơ xong, sinh lòng tương tư đến mất ăn, mất ngủ nên đã lâm bệnh nặng rồi qua đời, xác đang quàn trong nhà. Thôi Hộ đau đớn xin gia chủ cho vào thăm nàng lần cuối. Vào đến nơi, Thôi thấy người con gái tuy đã tắt thở nhưng da thịt còn ấm và sắc mặt vẫn tươi mầu hoa đào. Chàng quỳ xuống bên xác nàng khóc than, kể lể. Bỗng dưng người con gái sống lại. Sau đó, hai người kết duyên chồng vợ và sống hạnh phúc đến trọn đời. Đến năm Trinh Nguyên thứ 12 (796), Thôi Hộ thị đậu tiến sĩ, được phong chức tiết độ sứ Lĩnh Nam