|
Bạn Tù Sơn La
Phan lạc Phúc
Trời Sydney năm nay lạnh hơn mọi năm. Đêm đông buốt giá,
phải trở dậy kiếm cái heater. Mở đèn lên, nh́n ra ngoài vườn, sương
đêm đă đọng thành một màn băng mỏng.
Nh́n màn băng mỏng trên sân, kư ức tôi bỗng trở về cái lạnh buốt
xương năm 1976, khi tù cải tạo miền Nam năm đầu tiên ra Bắc. Tụi
tôi được "chiếu cố" cho ở Sơn La, địa danh nổi tiếng "Nước
Sơn La, ma Vạn Bú". "Sơn La âm u, núi khuất trong sương mù". Tù cải tạo thuộc
trại 1, liên trại 2 được phân ra ở trong trại tù Sơn La thời Pháp thuộc.
Sau nhiều cuộc biến thiên, nhất là sau vụ ném bom miền Bắc, các trại tù này
đă đổ nát, chỉ c̣n lại cái nền xi măng. Nhà tù đă đổ bây giờ
được che tạm bằng ni lông, hoặc lợp bằng tranh mỏng. Sơn La là miền
cao nên lạnh sớm. Mới tháng 11 gió bấc đă lồng lộng thổi về. Đến
cuối tháng 12, lạnh vào cao điểm... Chậu nước để ngoài sân, qua đêm
đă đọng thành băng mỏng bên trên.
Tù th́ nóng cũng khổ, lạnh cũng khổ. Nhưng nóng th́ đôi khi c̣n trốn
được. Tạt vào một lùm cây hoặc là tạm ngâm ḿnh xuống ao, xuống suốị
C̣n lạnh th́ không trốn vào đâu được, nó theo ḿnh suốt ngày, suốt đêm.
Nhất là anh em trong Nam ra cứ yên trí là "học tập một tháng", nên quần áo đem đi
làm ǵ nhiều cho nặng. Ra ngoài Bắc đụng cái buốt giá của mùa đông thượng
du miền Bắc, thêm mưa phùn ẩm ướt nên cái lạnh lại càng thấm thía. Ban
đêm cái nền xi măng trong nhà tù nó lạnh như nước đá, mặc đủ thứ
áo quần hiện có mà vẫn lạnh, mặc cả áo mưa đi ngủ, có anh chui vào một
cái bao tải vừa kiếm được mà vẫn cứ run. Hóa ra cái lạnh ở ngoài
vào th́ ít mà cái lạnh ở trong ra th́ nhiều. Cái lạnh v́ đói cơm nhiều hơn cái
lạnh v́ thiếu áo.
Hồi đó nằm cạnh bên tôi là hai người bạn tù cùng trong đội
rau... Một ông nguyên là dân Thiết Giáp, một ông nguyên là Thượng Tọa (giám đốc
nha Tuyên Úy Phật giáo). Ông Thiết Giáp trước đây vốn là một tay hào hoa rất
mực. Ông thuộc loại "Tây con", học trường danh tiếng Saumur, đánh giặc
rất ch́, ăn chơi rất bảnh... Đôi lần tâm sự vụn, ổng rút trong ngực
áo ra có tấm ví có h́nh một bà rất đẹp, rất mignonne mà khẽ nói "bà xă moi". Đôi
mắt đục và nhăn v́ đói lạnh của ông chợt sáng lên khi nh́n lại h́nh ảnh
vợ. Mới đây ổng vừa nhận được một gói quà 1kg đầu tiên
từ trong Nam gửi ra.ï Ông hy vọng lắm v́ có người nhận được ít thịt
khô, ít ruốc chà bông. Gói quà của ông, xem đi xem lại măi chỉ có một cái áo lạnh
và đặc biệt có hai cái quần slip màu hồng nhạt, chắc là của phái nữ.
Tôi không tiện ṭ ṃ, hỏi han về việc riêng của bạn nhưng tôi chắc bà xă của
bạn phải yêu thương lắm, phải lăng mạn lắm mới gửi món quà để
"tưởng nhớ một mùi hương" như vậỵ. Đôi khi rảnh rỗi, ông
bạn tù hàng xóm của tôi lại khẽ giở món quà đặc biệt ra hồi tưởng...
Trước đây ông bạn tôi thường hút Luckỵ. Đi cải tạo
ông mang theo một cái pipe Dunhill và vài hộp thuốc Half and Half. Nhưng đă lâu rồi hết
thuốc hút pipe, ổng cũng như mọi người khác hút thuốc lào. Quá nửa đời
người rồi mới biết cái hấp dẫn của thuốc lào. Nhất là mùa rét,
sáng sớm tinh mơ ngồi dậy, hút một điếu đầu tiên trong ngày, cho nó say
lơ mơ quên trời, quên đất, quên cảnh lên voi xuống chó, quên luôn cảnh lưu
đày tù tội. Ôi phút tuyệt vờị…Thuốc lào hấp dẫn như vậy nên
trong tù đă có thành ngữ "Có thuốc lào là có tất cả". Nhưng ở miền Bắc
cái cần thiết nhất là gạo, ăn c̣n không đủ th́ lấy đâu ra thuốc lào
cho tù. Đành trông chờ vào quà của gia đ́nh gửi tới. Nhưng trong những chuyến
gửi quà đầu tiên, có mấy ai được nhận thuốc lào. Thuốc lào thành
của hiếm... Ở trong tù cái ǵ thiếu cũng chấp nhận được, nhưng
thiếu thuốc lào là một thiếu thốn rất lớn lao. Thuốc lào không những
làm quên hiện tại mà thuốc lào c̣n là dấu móc để người tù cải tạo
thêm kiên nhẫn đi tiếp cuộc đời tù dằng dặc. Trong trại không có ai có
quyền đeo đồng hồ. Phải gửi đồng hồ cũng như những
đồ tùy thân có giá ở trại. Ngày ngày đi làm, cuộc sống khổ sai nhọc nhằn,
đời tù hun hút, thời gian mịt mờ.
Trong khi đó quy định của trại giam cứ một tiếng rưỡi
đồng hồ lao động là có "kẻng" nghỉ 10 phút "hút thuốc, uống nước".
Điếu thuốc lào ở trên một cái đích gần gũi để người tù
vươn tới, một đoạn đường dù ngắn nhưng sắp đến
nơi. Nó cũng là một an ủi nhỏ sau hơn một giờ cực nhọc. V́ vậy
nên dù khó kiếm, dù đắt đỏ, cũng không ai muốn bỏ thuốc lào. Những
tay có thuốc lào thấy vậy nên càng ngày càng lên giá. Một phần ăn sáng (một phần
tư chiếc bánh ḿ luộc) trước đổi được 5 điếu thuốc
lào, sau xuống giá c̣n 3, rồi c̣n 2 điếu... Người ta sẵn sàng quên đi cái đói
để đổi lấy một vài phút say quên.
Anh bạn tù hàng xóm của tôi, nghiền thuốc lào quá nặng, rét đến nơi
mà không thuốc hút. Anh liền lấy cái pipe Dunhill nổi tiếng của Ăng lê ra đổi
thuốc lào. Được chừng 10 hôm là hết thuốc. Có người mách lấy lá ngải
cứu phơi khô thái nhỏ hút vô nghe được lắm. Anh bạn tôi nghe lời, phơi
đi phơi lại lá ngải cứu trộn thêm với nước điếu và một
chút nước mắm, một chút đường. Hôm hoàn thành thuốc lào ngải cứu,
anh có mời tôi hút thử, cũng thấy say say nhưng không êm bằng thuốc lào, mà rát cổ
họng. Ông bạn tù Thượng tọa mới bảo rằng không nên hút cái giống ấy,
hao người, hao phổi. Nhưng anh bạn tôi thèm thuốc quá cứ hút thuốc ngải
cứu cho đỡ thèm. Một hôm, vừa hút xong, chưa kịp đặt cái điếu
cày xuống, máu mũi anh đă chảy ṛng ṛng.,..
Mùa đông đầu tiên ngoài Bắc, anh bạn tù hào hoa một thuở của
tôi vừa đói, vừa lạnh, vừa thèm thuốc. Theo anh th́ mùa lạnh ở VN khó chịu
hơn bên Tây nhiều mà lạnh nhất là hai cái taị "Nhiều khi tôi cứ tưởng
hai cái tai lạnh cóng của tôi nó rụng mất rồi". Anh vừa nói, vừa run lập cập.
Một buổi tối trời vừa lạnh, vừa mưa, lán lợp giấy nilong, nước
mưa giột tí tách, anh bạn tù của tôi chợt có sáng kiến mớị Anh lấy chiếc
quần slip của vợ gửi cho chụp lên đầu, kéo sụp xuống tận mí mắt,
che kín hai taị Trong cái chập choạng của một ngọn đèn dầu hỏa, tôi thấy
anh "không giống ai", mà trên thế giới này chắc không thể có một cái mũ, cái nón
nào ly kỳ đến vậỵ Anh nhếch một nụ cười, vừa hài ḷng vừa
ngượng ngập và khẽ nói: "Cho nó ấm hai cái tai mà đỡ nhớ thương vợ
con, ông ạ..."
Dạo ấy, tù cải tạo c̣n thuộc quyền quân quản, thuộc Bộ
quốc pḥng, chưa thuộc Bộ nội vụ. Quân đội trông nom tù, chưa phải
công an. Anh em chưa phải vào các trại tù mà ở trong các lán, có dây thép gai bao quanh và bộ
đội canh gác ở ngoài. Buổi tối chưa có lệ vào pḥng giam, xích cửa lại,
gióng sắt đưa lên giam tù trong đó suốt đêm, sáng mai mới tháo xích, mở cửa,
ăn uống, ỉa đái trong đó luôn như các trại tù công an sau này. Nhưng mỗi
tuần vài ba lần thế nào quân đội Vi Xi cũng có kiểm tra đột xuất,
mà kiểm tra thường vào ban đêm. Nghe tiếng c̣i gắt gỏng rít lên là anh em phải
vội vàng trở dậy, mắt nhắm mắt mở chạy ra sân đứng xếp hàng
2 để cho cán bộ kiểm soát. Anh "lán trưởng" sau khi kiểm lại số người
trong lán, đứng nghiêm báo cáo.
- Báo cáo cán bộ, lán 4 trại 1, 30 người đủ.
Tên Thượng úy chính trị viên cầm đèn pin, đứng cạnh một
anh lính mang AK tùy tùng, hất đầu ra lệnh:
- Được, cho vào.
Tù hàng hai lần lượt kéo nhau vô lán. Anh bạn tù Thiết Giáp của tôi đang
giở thức giở ngủ nên lật đật cứ đội nguyên cái "mũ" không giống
ai ra xếp hàng. Khi anh vừa đi qua tên Thượng úy, chợt có tiếng giật giọng:
-
Anh kia đứng nại.
Tất cả anh em vô lán hết, chỉ c̣n NVP Thiết giáp đứng co ro ngoài
cửạ Anh em lắng nghe cuộc đối thoại bên ngoài:
- Cái này là cái ǵ?
- Dạ...
cái quần...
- Ở đâu ra?
- Vợ tôi gửi cho tôi.
- Tại sao mà anh nại đội
cái quần của vợ anh...
- Tại trời lạnh quá... mà không có mũ...
- À, anh này
bôi bác chế độ. Anh tên ǵ? Mai nên nàm việc...
Tên Thượng úy Vi Xi này anh em trong trại đặt tên là "Thượng úy Không
No". Tuần nào sáng thứ Hai, y cũng lên lớp anh em về mọi thứ chuyện trên trời,
dưới biển. Nói th́ ngọng líu, ngọng lo, l đánh ra n nhưng lúc nào cũng thở
ra giọng "đỉnh cao trí tuệ". Một hôm trong đề tài "an tâm học tập, cải
tạo" y ta lên tiếng: "Các anh không no, gia đ́nh các anh không no, nhân dân không no, đă có đảng
và nhà nước no". Mọi khi, y ta nói trời trăng mây nước ǵ, tù cũng cứ ậm
ừ, coi như gác bỏ ngoài tai. Bữa ấy, khi vừa nghe y nói tới đó, đám bạn
tù cải tạo bỗng phát lên một trận cười rầm rĩ cũng với tiếng
vỗ tay vang dậy. Y ta tưởng bở, lại càng đỏ mặt tía tai lên mà nói tiếp....
Nhưng sau này không biết có tên "thối mồm" nào đó mới lư giải cái
cười rôm rả và tiếng vỗ tay không ngớt của tù cải tạo cho y. Y ta giận
lắm. Giận lắm nên y hành hạ anh em tù sát ván. Một anh bạn tù đói quá, nhổ
trộm khoai ḿ (sắn) mọc trên sườn non. Trước đây, cái tội như thế
này chỉ bị cảnh cáo trước đội, rồi viết kiểm điểm "rút
kinh nghiệm" là xong. Kỳ này, chính trị viên "Không no" liền nhốt anh bạn nhổ trộm
sắn 1 tuần vào trong cái cũi dây thép gai, một kỳ công của đỉnh cao trí tuệ.
Đây là một túp lều, nhưng một túp lều quây bằng dây kẽm gai. Không có tường
mái, chỉ có một tấm bạt được coi như mái lềụ Ở trong dây thép
gai quấn ngang dọc, chằng chịt cao thấp. Người vô ở trong đó phải
cẩn thận lắm không th́ bị gai cào rách lưng, rách mặt, đặc biệt là ngồi
không được v́ thấp quá, nằm cũng không được v́ không đủ chỗ.
Lúc nào cũng phải nửa nằm, nửa ngồi cứ lom khom, lom khom...
Chính trong thời điểm này anh bạn tù Thiết Giáp của tôi lên gặp "y
ta làm việc". Khi về NVT mặt mũi chảy dài. Anh cho hay là cán bộ "không no" tuyên bố
không cho anh đội cái mũ "thiếu văn hóa" ấy nữa. Anh phải làm kiểm điểm"
hứa trước đảng và nhân dân thực hiện nghiêm chỉnh lệnh của cán bộ".
Buổi tối, bên ngọn đèn dầu tuôn khói mịt mù, anh bạn thiết giáp của tôi
thở phào phào ngồi viết kiểm điểm, vừa viết vừa run v́ đói lạnh,
v́ không có cái mũ che tai... Chợt ông bạn hàng xóm bên phải của tôi là Thượng tọa
Thích Thanh Long (nguyên giám đốc nha tuyên úy Phật giáo) từ từ lên tiếng:
- Đừng
có lo, rồi đâu có đó...
Nói xong, ông khẽ lục trong đám quần áo của ông lấy ra một tấm
áo nâu dài, tấm áo "Thượng tọa" của ông mà đưa cho ông Thiết Giáp.
- Hăy cứ
quấn cái áo này lên đầu cho ấm... Rồi ta tính...
Chúng tôi, ông Thượng tọa, ông Thiết Giáp, và tôi, là 3 người trong số
1 tổ "tam tam" trong đội rau. Ba người chúng tôi phụ trách một khu rau ở bên
bờ suối, cạnh bệnh xá và khu B dưới gốc cây lim già... Chúng tôi cùng ăn, cùng
ngủ, cùng làm... nên hiểu nhau nhiều lắm. Được làm với ông già này là một
điều may mắn lớn. V́ ông Thiết Giáp với tôi, từ xưa đến giờ
đâu có biết cày cuốc, trồng rau trồng củ ra làm sao đâu. Ông già Thượng
tọa chỉ vẽ cho chúng tôi hết thảy. Từ cách cầm cái cuốc, cái thế đứng
khi cuốc phải như thế nào? Cuốc hùng hục "như trâu đánh mả" như tôi
là không được. Cuốc như thế là "cuốc lật" dành cho việc cuốc ruộng,
cuốc vườn. Ở đây trồng rau th́ cuốc phải "đầm", nhẹ nhàng,
từ tốn như mưa dầm, mưa lâu thấm đất. Cuốc hùng hục như
tôi th́ sức đâu mà cuốc cả ngày cả buổi. Ông cụ c̣n chỉ cách sử dụng
các loại cuốc thật nhỏ, chỉ lớn hơn cái bay thợ nề một chút thôi.
Rồi c̣n ủ phân, pha nước tiểu, tưới bón, trồng trọt... Mỗi loại
rau, mỗi thời kỳ đều tưới bón khác nhau, lúc nhỏ tưới bón khác, lúc
lớn phải bón thúc lại khác. Bây giờ chúng tôi đang trồng rau cải ngồn ngộn,
những trái su hào no tṛn... Đi tưới nước giữa hai hàng cây cải tốt tươi,
tiếng ṿi nước hoa sen dội vào lá cải nghe rào rào, ông cụ ung dung làm việc, thần
thái an nhiên. Ngoại cảnh h́nh như không ảnh hưởng được đến ông
cụ. Ông giống như một ông già nhà quê thuần hậu, quanh quẩn bên cây lá trong vườn.
Ông h́nh như không lo, không sợ cái ǵ. Ông nói ít, cái câu thường thấy ở ông cụ là:
"Đừng có lo, rồi đâu có đó"...
Để cho cái việc của ông bạn Thiết GIáp "đâu có đó" đối
phó với anh thượng úy "không no", ông cụ Thanh Long một ngày chủ nhật sau đó
liền cắt cái vạt áo dài nâu "Thượng tọa" của ông lấy vải may cho ông
bạn Thiết Giáp một cái mũ đội đầu. Bàn tay già nua run rẩy (năm ấy
1976 ông cụ đă 63 tuổi) đường kim mũi chỉ cũng thô sơ vụng về
nhưng ông bạn Thiết Giáp đón nhận cái mũ mà rưng rưng xúc động. Ông
cụ đă cắt chiếc đạo y ra may mũ. Ai cũng tiếc chiếc áo dài theo ông
cụ đă lâu, chắc mang nhiều kỷ niệm tu hành của một vị cao tăng,
nhưng ông cụ chỉ cười x̣a mà nói: "Th́ nó cũng chỉ là cái áo..."
Đă lâu lắm rồi, người địa phương ở Sơn La nói
vậy, mới có năm quá lạnh như năm nay. Đúng là "giậu đổ b́m leo", vào
cái lúc mà tù cải tạo ra Bắc, lại đụng ngay một trận rét kinh hồn...
Mà xưa nay cái lạnh và cái đói có nó có liên hệ "hữu cơ" với nhau. Càng đói th́
càng rét - mà càng rét th́ càng đói. Anh em ta đă có người "nằm xuống" v́ đói lạnh.
Vũ Văn Sâm (viết văn, làm nhạc) chết đêm 16 rạng 17 tháng 11 năm 1976 bên
bịnh xá, sau cơn gió mùa đông bắc đầu tiên. Đến đầu tháng giêng 1977
(không rơ là ngày 3 hay 13 tháng giêng, tôi nhớ không được kỹ lắm) Ngô Quư Thuyết
ṭa án quân sự vùng 4 cũng đi luôn, đi rất êm đềm, rất lặng lẽ. Sáng
ra không thấy anh ta dậy nữa, lay chân gọi dậy th́ người đă lạnh cứng
từ lúc nào rồi. Trong tờ khai của đội trưởng đội của anh NQ
Thuyết, có nói rằng "Anh NQ Thuyết được đội cử nuôi heo, anh đói quá
nên thường ăn vụng cám heo. Chắc là bị ngộ độc nên đă chết".
Ở xứ thượng du này có cái rất sẵn là đá và cỏ. Những bữa
trời quang mây tạnh, trèo lên núi kiếm lá về ủ phân, thấy bát ngát toàn núi là núi. Những
chỏm núi gần xa, chập chùng ngút mắt trông giống y như một màng lưới bao
la mà mỗi ngọn núi là một mắt lưới. Sơn la: lưới núi. Hay thật, đúng
y như thế thật. Tù mà ở trong cái lưới núi này th́ chạy đi đâu cho thoát.
V́ nhiều núi nên có nhiều loại đá. Một bạn tù trẻ tuổi ở khu B bên cạnh,
Vũ Xuân Th. tay biệt kích dù mũ xanh kiệt hiệt có khá nhiều tài: đóng ciné, điêu
khắc, vẽ, đánh bóng chuyền có hạng, mưu sinh kỳ tài... Bây giờ Vũ Xuân
Th. kiếm ăn lần hồi những khi rảnh rỗi bằng cách chọn đá marble
về gọt thành nơ điếu hút thuốc lào. Nơ điếu made in Vũ Xuân Th. th́ khỏi
nói, vừa đẹp vừa có khắc hoa, khắc chữ (theo yêu cầu) vừa kêu ṛn ră
không thể tả. Giá rẻ thôi: một kư sắn hay 2 cục đường tán 1 cái. Tôi và
Vũ Xuân Th. là chỗ "bồ tèo" nên Vũ Xuân Th. có tặng một cái nơ điếu tuyệt
vời: rất kêu (cái này là dĩ nhiên rồi) mặt trước có khắc nổi h́nh một
con diều hâu đậu trên cành thông, một bên là một đóa hoa hồng, một bên nữa
là khắc năm tháng... Khi đem tặng cái nơ điếu, Vũ Xuân Th. mới "bốc láo"
rằng: "Một đóa hồng cho đại bàng cô đơn đây". "Đại bàng đại
biếc ǵ nữa ông ơi, đáng lẽ ông phải khắc một con quạ già mắc bẫy".
Trong khi đó ông bạn già Thượng tọa của tôi cũng đi kiếm
đâu được mấy mảnh đá dài dài. Lúc nào rỗi răi lại thấy ông cụ
ra bờ suối mài mài, đục đục.... Một hôm tôi thấy trong lều dụng
cụ của tổ rau tụi tôi, h́nh dạng hai tấm bia đá thô sơ có khắc tên Vũ
Văn Sâm, mất ngàỵ.., Ngô Quư Thuyết mất ngàỵ.. Tôi nhấc tấm mộ bia lên,
nh́n ông cụ? Ông cụ ngó mông ra khoảng rừng núi chập chùng mà nói: "Th́ cũng mong đánh
dấu được vài nắm xương tàn."
Một sáng mùa đông vào khoảng nửa
buổi, tôi đang lặc lè 2 thùng "ô doa" (arrosoir) tưới nốt cho khoảng vườn
rau trước mặt, gần nhà bếp khu B th́ bỗng có tiếng gọi khe khẽ, khẩn
trương:
- Này, nàỵ
- Ai đấy?
- Vũ Xuân Th. đây.
- Làm ǵ đấỷ
-
Bữa này làm "chảo trưởng". Thổi cơm nhà bếp. Ăn cháy không?
Tại sao mà bạn ta hôm nay lại hỏi một câu "thừa thăi" như thế
nhỉ. Tôi và Vũ Xuân Th. đều là dân "volley". Tôi th́ già rồi c̣n Th. th́ đang sức.
Trong làng "bóng chuyền" tụi tôi, mỗi khi mà cây nêu lỡ tay nêu sang lưới bên kia th́ dân
bóng chuyền kêu bằng "cơm nắm cho tù", nghĩa là đối phương được
biếu không một trái banh ngon lắm, bổ lắm, chắc ăn lắm, ít khi có lắm.
Bây giờ chúng ta là tù "chính cống bà lang trọc" rồi, đói ḷi xương, vàng mắt
mà lại c̣n hỏi "có ăn cháy không?". Chừng như nhận ra sự vô duyên của ḿnh,
Vũ Xuân Th. vội nói:
- Chạy ra góc vườn lấy mảnh lá chuối lại đâỵ
-
Có ngay.
Sau đó từ cái lỗ mắt cáo của hàng rào nhà bếp khu B, qua đám lá duối
và dây leo b́m b́m, tôi nhận được từ bạn ta Vũ Xuân Th. một cái gói lá chuối
âm ấm, nóng nóng. Để ngay cái gói này áp sát vào bụng, mà đi về dưới gốc
lim già bên bờ suối, nơi cái lều nhỏ của tiểu tổ chúng tôi.. Ôi chao, cái làn
da bụng lép kẹp của tôi đang được sưởi ấm, đang được
phỉnh nịnh. Cái may mắn này ít khi có lắm. Tôi phi về như bay. "Tây con" Thiết Giáp
thấy tôi mặt mày tươi rói liền ngẩng đầu lên hỏi:
- Cái ǵ mà hí hửng
thế?
Tôi bước vô lều, nh́n trước nh́n sau, rút từ trong bụng ra gói lá
chuối c̣n tươm khóị Mở ra, miếng cháy vàng rộm, nóng hổi, đang bốc
hơi.
"Tây con" sáng mắt ra, vội hỏi:
- Ở đâu ra thế?
Tôi chỉ sang khu B mà khẽ nói:
- Bạn vừa cho...
Tôi để phần ông cụ một miếng, ông cụ đang bận tay ngoài
chỗ "cây giống". "Tây con" và tôi chia nhau miếng cháy nóng, vừa ăn rau ráu vừa hít hà.
Từ sáng đến giờ, mỗi đứa chúng tôi xách ít ra cũng hàng trăm đôi nước,
chân tay, ḿnh mẩy ră rời, bởi v́ buổi sáng có cái ǵ vào bụng đâu. Dạo này hết
bột ḿ cứu trợ rồi. Cái gọi là "bữa sáng" chỉ là một chén cháo bột khoai
ḿ loăng đầy mùi hôi mốc. Không ra đâu vào đâu. Mùa lạnh nước suối cạn,
phải lần xuống dưới ḷng suối mới múc được nước. Leo lên
bao bậc đá trơn, tay xách đôi thùng tưới, miệng thở dốc, sức cứ
oải dần, tay chân càng lúc càng nặng trĩu, nhấc không muốn nổi. Trời th́ lạnh
và ẩm. Cái rét thượng du miền Bắc rất thấm, rất sâụ Người
Bắc kêu bằng rét ngọt. "Cái ngọt nó lọt tận xương", lại thêm xách nước
nên áo quần thấm nước suối. Cái lạnh bên ngoài cái đói bên trong nó hành ḿnh tơi
tả. Đang khi sức cùng lực kiệt, đầu váng mắt hoa như thế th́ có miếng
cháy nóng này…"Ôi món quà từ trên trời rơi xuống". Chưa có món bánh ḿ nào trên thế
giới có thể sánh được với miếng cháỵ
Ông cụ ăn từ tốn, không có ào ào như tụi tôi. Ông cụ làm c̣n nhiều,
c̣n mạnh hơn tụi tôi nữa mà h́nh như ông già không thấy mệt mỏị Lúc nào
cũng nhẩn nha, lững thững mà việc ǵ cũng xong. Ông cụ vẫn nói "từ lúc
nhỏ đi tu ở nhà chùa.... th́ tôi vẫn làm lụng như thế này, cũng dưa cà như
thế này... chỉ tội nghiệp các ông..." Ông cụ chỉ vẽ cho chúng tôi cách làm vườn,
trồng cây, bón tướị.. Những công việc ǵ khó khăn, vất vả ông cụ
giành lấy mà làm. Như cái món lấy phân bắc (phân người) về ủ, ông cụ cũng
tự tay làm lấy. Hôm nay, sau khi ăn miếng cháy xong, ông cụ khẽ nheo mắt, tay giơ
một nhúm thuốc lào mà nói "hút đi". Thuốc lào thật, dẻo quánh, thơm nồng, đâu
phải thuốc lào "ngải cứu" hay thuốc lào "lá cải khô".
- Hút luôn hở cụ.
Hay là xái nh́, xái ba?û
- Hút luôn đi.
Trong cái lúc thuốc lào khan hiếm như lúc này, nếu có thuốc lào thật, đâu
có dám hút luôn cả điếu. Phải hút xái nh́, có khi xái ba, tức là một điếu thuốc
mà hút 2 hay 3 người. Người thứ nhất châm lửa, rít một hơi, người
thứ 2 rít một hơi, rồi người thứ 3 hơi cuối cùng. Người nào
mà được hút cuối cùng là "đặc biệt", v́ được hưởng cái hậu,
được rít kêu lóc cóc... Hôm nay, trúng số rồi. Vừa được ăn "bữa
lỡ", lại có thuốc lào thật rít thẳng tay. Tôi hút xong điếu thuốc lào mà say
lừ đừ. Từ mấy bữa nay, hôm nay mới có thuốc lào thật. C̣n toàn hút thuốc
lào "lá cải già tẩm nước điếu phơi khô". Ăn xong, hút xong thấy đời
sáng láng, phơi phớị Tôi liền tà tà đi ra gần chỗ nhà bếp, đằng hắng
lấy giọng mà thưa với bạn ta rằng:
"Tương phùng được buổi
hôm naỵ.. Trùng phùng lại nhớ giờ này hôm sau".
Tôi nghe thấy tiếng cười rinh rích rồi Vũ Xuân Th. vừa cười,
vừa nói vọng ra:
- Được rồi, hiểu rồị.. ông nội ... Cứ
khoảng giờ này ngày mai ông lại tới đâỵ.. Nhưng mà khéo léo đấy nhá.
Thế là cứ vào khoảng nửa buổi, 9 giờ rưỡi mười giờ
sáng những ngày sau đó, mỗi khi thấy bạn tôi "chảo trưởng" ra cơm, tiếng
xẻng khua xuống chảo gang kêu xoèn xoẹt, là tôi lại lững thững giả vờ
bắt sâu bọ, bên bụi ruốị.. rồi lĩnh từ tay bạn ta một gói cháy
vừa chín tới mang về...
Nhưng cái thời gian "bồi dưỡng" này không được bao lâu. Chừng
hơn nửa tháng sau, bạn tôi Vũ Xuân Th. đă rời khỏi nhà bếp, ra làm công việc
khác. Nguồn tiếp tế của tụi tôi bị cắt. "Phúc bất trùng lai họa vô đơn
chí", bạn Thiết Giáp NVP của tụi tôi cũng điều sang đội chăn nuôi.
Cái khu rau này, thượng úy "không no" tuyên bố: "Chỉ cần 2 người cũng đủ.
Các anh khắc phục". Công việc 3 người làm trước đây đă "bá thở" bây
giờ c̣n lại có 2 ngườị Ông cụ gần như bao giàn hết công việc cũ
của NVP nhưng tôi vẫn phải làm thêm. Nhưng điều đáng phàn nàn là trong thời
gian bồi dưỡng vừa qua cái bao tử của tôi nó bắt đầu quen ăn "bữa
lỡ" hồi 9, 10 giờ sáng rồi. Bây giờ "ăn quen nhịn không quen" cứ nửa
buổi là tôi phờ phạc, đói mịt mờ, cất chân, cất không muốn nổi.
Thấy tôi rũ rượi như "gà chết" ông cụ một bữa nh́n tôi rồi chắt
lưỡi: "Đừng có lo..." Ông cụ cầm con dao, xách cái bị cói phăng phăng, chừng
nửa giờ sau ông cụ về, đặt phịch cái bị vào trong bếp. Trong cái lều
nhỏ của tụi tôi, lúc nào bếp cũng cháy lim dim, vừa để đun nước,
hút thuốc vừa để sưởi những lúc nghỉ tay… Bây giờ ông cụ quạt
lửa lên, lấy mấy củ sắn ở trong bị ra bỏ vào bếp nướng. Ông
cụ bảo tôi ra ngoài coi "động tĩnh". Tôi lại bắt đầu mừng v́ có đồ
ăn, nhưng lại ghê v́ tôi biết ông cụ vừa lên trên đồi lấy sắn của
trại. Ở các trại tù hoặc các nơi đóng quân của Vi Xi, ở chung quanh thế
nào cũng có một số đất đai thống thuộc. Ở vùng đồng bằng
hoặc trung du th́ trồng lúa, trồng ngô khoai trồng trà, trên thượng du như Sơn
La này th́ trồng sắn, trồng ngô, trồng mía. Thứ sắn lưu niên để từ
năm này sang năm khác, coi như là nguồn lương thực dự trữ. Đây là thứ
cây lương thực dễ trồng nhất trong thiên hạ. Nhổ cây sắn lên lấy
một chùm củ. Xong rồi cứ cây sắn ấỵ lấy dao chặt một gang tay,
phải có ít nhất là 3 mắt. Cuốc một nhát cuốc hay lấy dao đào lên, nhét một
cái hom lên trên mặt đất. Cứ thế là chừng năm sau, mỗi cái hom lại thành
một cây sắn, lại cho một chùm củ. Đất tốt th́ củ lớn, đất
xấu th́ củ nhỏ. Trong những thứ lương thực ở trại tù miền
Bắc, sắn được xếp vào hạng bét. Chỉ tiêu, cân đo, đong, đếm
của lương thực là 1 gạo ăn 2 ngô, hay là 3 khoai, hay là 4 sắn. Dù là hạng bét
nhưng đối với tù đói nhăn răng, nó vẫn là rất quư. Tù mà động
đến sắn, ngôi, khoai của trạị.. là xâm phạm tài sản xă hội chủ
nghĩa". Nhất là trong khi thượng úy "Không no" cứ như cái bóng ma, lúc ẩn lúc hiện,
chuyên môn ŕnh rập theo dơi anh em. Đó là nghề của hắn.
Tôi có một anh bạn cùng khóa, NKB xưa nay tính t́nh "nhà binh" cho đến tận
kẽ răng. "Reglo" số 1, việc làm răng rắc quần áo là ủi thẳng tắp,
giầy bottle de saut bóng láng, huy chương đeo một dề, xe díp bóng ngời nệm trắng
tinh tươm. Đi cải tạo ra Bắc bây giờ bạn tôi, không biết v́ không hợp
thủy thổ hoặc đói khát ra sao mà răng rụng hết, thành một ông già móm xọm.
Nhưng bạn tôi lại thèm đường thèm mật quá. Ở gần khu trại mộc
của đội anh có một khu trồng mía. Mía cứ bị bẻ trộm hoài, thượng
úy "không no" ŕnh rập măi mà không bắt được ai. Một bữa, thượng úy thấy
thấp thoáng bóng người trong ruộng mía liền nhảy ra bắt giữ. Gặp ông
bạn móm xọm của tôi.
- Anh vào đây nàm ǵ? Ăn trộm mía phải không?
- Tôi đi
kiếm rau "tàu bay", tôi đâu có ăn trộm mía.
- Không ăn trộm mía vào đây để
làm ǵ?
Anh bạn tôi liền há mồm ra, chỉ vào hai hàng lợi không răng mà phều
phào nói:
- Tôi đâu c̣n răng mà ăn mía.
Thượng úy "không no" thấy vậy, không c̣n bắt bẻ vào đâu được
nữa nên vùng vằng bỏ đi. Nhưng y ta nhất quyết bắt cho bằng được
người ăn cắp mía. Một bữa không biết y ta đến từ bao giờ, cải
trang ẩn dạng ra sao mà ông bạn móm của tôi vào chặt một cây mía là bị y ta bắt
được ngay tại trận. Y rất bằng ḷng về chiến công "bắt trộm"
của ḿnh. Bạn tôi quá thiếu chất đường (cũng như hầu hết các
tù cải tạo thèm chất ngọt và thèm mỡ) nên thường lén vô ruộng mía, đem
dao chặt vội một vài đẫn, nhét vào người mang về. Lấy dao dóc mía, chẻ
mía ra từng miếng nhỏ đưa vào miệng không răng mà nhần, mà ngậm. Nó cũng
khỏe lên được phần nàọ C̣n vỏ mía th́ phải chôn xuống đất ngoài
vườn.
Ngay bữa bắt được kẻ trộm mía, thượng úy "không no" liền
biểu diễn quyền uy của ḿnh bằng cách khác; không có giam tội nhân vào cái cũi dây
kẽm gai mà y bắt ông bạn không răng của tôi cầm nguyên một cây mía đứng
riêng ở ngoài cổng trạị Y ta nói: "Hăy nh́n cho kỹ đi, thượng cấp của
các anh đấy". Anh em đi làm về đều thấy ông bạn tù ǵ, cầm cây mía đứng
lom khom, cúi mặt không dám nh́n ai. Ai cũng thương anh.... đồng cảm với anh v́
đi tù cải tạo trăm người như một đều phải "cải thiện"
cách này, cách khác. Con người "một động vật xă hội", nên "đói là đầu
gối phải ḅ". Thế thôi, chả ai coi thường, chả ai bỉ thử anh đâu.
Nhưng tôi biết, bạn tôi vốn trọng phép tắc lễ nghi nên bạn tôi đau lắm.
Do vậy nên bây giờ thấy ông bạn già Thượng tọa đi lấy
trộm sắn về cho tôi ăn v́ tôi thèm quá, đói quá, tôi vẫn cứ ghê ghê trong bụng.
Thượng úy "không no" mà bắt được, không biết y ta sẽ hành hạ ḿnh cách
nào đây? Nhưng sợ bị bắt là cái lo xa. C̣n đói cồn cào ruột gan là cái lo gần.
Thế th́ ta hăy cứ ăn cái đă. Đang đói bụng mà lại có sắn lùi bếp than
th́ nhất thế giới rồi. Tôi cứ chạp thẳng cánh. Ông cụ đi lấy sắn,
nướng sắn mà ông cụ có ăn bao nhiêu đâu. Tôi ăn phần lớn. Và sau đó
cứ vào khoảng 9, 10 giờ sáng, tưới bón xong là ông cụ xách cái bị đi ra. Lúc
th́ sắn lúc th́ khoai, lúc th́ củ giong... Tôi cứ có ăn đều đặn.
Bạn "Tây con" Thiết Giáp NVP phải đổi sang đội chăn nuôi, trong
cái rủi lại có cái may. Bên ấy có công tác lên rừng đẵn cây chuối hột về
cho heo ăn. Được ra ngoài thuộc "diện rộng" đi xa xa, gặp được
'đồng bàó nên mới có cơ hội kiếm ăn, đổi chác. Vắng mặt tên
quản giáo, len lén đem được một cái quần tây, một cái ao pull, một cái
kính, một cái bật lửa... đem "quy ra thóc" lấy xôi, lấy cơm mắm... hoặc
'quy ra thuốc' lấy thuốc lào... đều được cả, thành ra tụi tôi dạo
này có vẻ "phong lưu" hơn trước.
Một bữa lấy sắn về ông cụ đang ngồi trong lều, quạt
đang đều tay, sắn đă bắt đầu chín bốc mùi thơm ngậy, tôi đă
chực sẵn đến giờ ăn, th́ bỗng có tiếng động nhẹ đằng
sau. Tôi quay lại th́ thấy đôi ủng màu đen đă đứng sau lưng tự lúc
nào rồi. Tôi chết sững. Thượng úy "không no" đă tới.
- Biết ngay mà, cứ
vào khoảng 10 giờ nà cái nều này có khóị - Thượng úy "không no" đắc chí.
Tôi cứng họng không biết nói năng ǵ, tâm thần hoảng hốt. Ông già
thượng tọa của tôi, khẽ ngước lên, nh́n thượng úy "không no" rồi
điềm đạm nói:
- Cán bộ thứ cho. Anh em chúng tôị.. đói quá...
Giọng nói ông b́nh tĩnh, người ông vẫn ngồi vững vàng, cái tay quạt
sắn vẫn đều đặn không thay đổi, không cuống quưt, mà cũng không ngừng
nghỉ.
- Như thế này là nâu rồi đấy nhá. Không phải chỉ một hôm nay
mà thôi đâu?
Thượng úy "không no" vừa nói vừa quay ra xem xét, kiểm soát căn lều.
Chợt y thấy hai cái mộ bia mà ông già Thượng tọa của tôi mới đục
xong c̣n để đó. "Vũ Văn Sâm mất ngàỵ..", "Ngô Quư Thuyết mất ngàỵ..."
Y đọc mộ bia xong nh́n chúng tôi, một anh tù già tóc bạc phơ, một anh tù trung niên
xác xơ ốm đói. H́nh như có một suy nghĩ ǵ đó thoáng qua, nên nét mặt y có vẻ
đắn đo, xong rồi y lững thững đi ra mà nói:
- Sau không được thế
nữa nhá. Ninh tinh.
...Cho đến bây giờ không biết v́ lư do nào mà tên thượng úy hầm hừ
ấy đă bỏ qua cho chúng tôi. Có thể v́ những tấm mộ bia, nghĩ đến
những người anh em xấu số của chúng tôi đă chết v́ đói lạnh... hoặc
là phong thái "đại hùng, đại lực, đại từ bi" của con nhà Phật trong
phút giây nào đó đă khơi dậy được "chút tính người c̣n sót lại" trong
y ?
|
