Bác sĩ Zivago của
Việt-Nam
Tôi đă đọc 'Bác sĩ Zivago' của Boris-Pasternack nhiều lần,bản
dịch của Saigon trước 1975 <Vĩnh biệt t́nh em>, rồi cả bản dịch
sau 75 do nhà xuất bản Văn Học ấn hành để cố t́m hiểu cái bi kịch
của ông Bác sĩ Nga trong cuộc Nội chiến sau 1917 của Nga có đáng gọi là một
tấn bi kịch mà khi đưa lên màn ảnh với diễn xuất của Omar Sharif, nó đă
làm nức nở bao con tim của hàng triệu người trên thế giới này không, th́ quả
t́nh tôi hơi bị hụt hẫng so với những ǵ mà tôi sắp kể ra dưới đây
về trường hợp của một bác sĩ, một người bạn thân của
tôi mà v́ những lư do tế nhị,cho phép tôi được không nêu tên thật của anh, cùng
những nơi anh đă từng công tác. Mong các bạn lượng thứ cho.
Nhà Ngôn ngữ học Cao Xuân Hạo, lúc sinh thời, đă từng nói vui
với bạn bè là: Nếu có ai đó mà cảm thấy ḿnh khổ quá th́ hăy nghĩ đến
trường hợp của Tuân Nguyễn, khi ấy người đó sẽ thấy ḿnh c̣n
quá hạnh phúc <về trường hợp của Tuân Nguyễn, mong các bạn hăy truy cập
vào một entry của 'nhat si bao thu' sẽ rơ>. Nếu khi đó mà Cao xuân Hạo có biết
trương hợp của Phan, bạn tôi, chắc anh sẽ nói khác đi v́ cuộc đời
của Phan, như tôi đă nói ở trên, c̣n bi kịch hơn những ǵ mà bác sĩ Zivago trong
'Vĩnh biệt t́nh em' từng nếm trải rất nhiều.\
Phan là một thanh niên Hà nội chính gốc, bạn chỉ cần gặp
anh một lần là thấy nhận xét của tôi là chính xác. Sở dĩ tôi phải dùng
chữ Hà nội gốc để nói về anh là bởi v́, ngày nay ta thường gặp những
con người có 'Hộ khẩu Hà nội', làm việc ở Hà nội, nhưng chỉ cần
nói chuyện dăm ba câu là đă thấy rơ anh ta là một type provincial 100%, đại khái như
: Tôi cũng là dân Hà Lội đấy chứ...
Phan th́ không thế, cứ nh́n dáng đi đứng, cách ăn mặc,
nghe anh nói hàng giờ về Marylin Monroe, Tony Curtis, Sylvana Mangano... rồi huưt sáo miệng rất
điệu nghệ những bài nào có ở Milk-bar như O cangacero, Johnny is the boy for me là biết
ngay anh không thể nào mới từ Thái Nguyên hay Thanh Hoá trở về.
Ngày ấy tôi cũng chỉ là một Sinh viên mà nói theo cách nói của đám
sinh viên Hà nội th́ tôi là 'dân Hậu phương 'mới về nhưng tôi lại có nhiều
bạn cũ và mới, là dân Hà nội nên tôi có cảm t́nh ngay với Phan, nhất là những
chiều đứng trên bực thềm, lối vào giảng đường xem anh chơi basket
cùng với những Nguyễn quang Quyền, Ngô mạnh Sơn....
Qua Ngọc, một người bạn cũ, tôi được biết
Phan là Sinh viên lớp Y4 cùng lớp với anh ruột của Ngọc là Dương văn Nhân.
Ngọc c̣n th́ thầm vào tai tôi là 'Phan vừa vào Saigon mấy tháng rồi lại trở ra học
ở Hanoi'.
Tôi ngạc nhiên hỏi v́ sao th́ Ngọc cho biết 'Phan theo người yêu vào định học
ở Saigon nhưng không hiểu sao lại ra,có thể là hai người
đă bye bye nhau chăng.'
Thỉnh thoảng lên nhà Ngọc nghe mâư đĩa nhạc qua cái pick-up
nhà Ngọc tôi cũng gặp Phan và được biết thêm một passion nữa của
anh là anh cũng thích chơi guitare classique như tôi, v́ vậy chúng tôi cũng hay gặp nhau,
tuy nhiên v́ học khác ngành nên chúng tôi chưa mấy thân thiết với nhau.
Hai năm sau, ra trường t́nh cờ Phan lại công tác ở Phú thọ,
cùng tỉnh với Liên một người bạn rất thân với tôi. Tha hương
ngộ cố tri, Phan và Liên trở nên một cặp inseparable. Mỗi khi về Hà nội,
cả hai lại cùng đến tôi để chơi đàn <ngày ấy tôi có một cây đàn
classique rất hay, mỗi lần về Hà nội, Phan thường mượn về chơi>,
rồi đi bát phố, đến Milk-bar nghe lại những bài quen thuộc.
Rồi ngày Phan lấy vợ, cả tôi và Liên đều là garcon d'honneur
cho Phan. Vợ Phan tuy không sắc nước hương trời như những Uyên, Loan,
Oanh. <bộ ba nổi tiếng của phố Hàng Bạc>. nhưng lại là một pianiste
con nhà khá giả, bạn bè ai cũng nghĩ Phan là một người đă t́m được
hạnh phúc, tuy chưa hẳn là tuyệt vời nhưng cũng khiến nhiều người
mơ ước.
Đúng vậy thật, nếu chỉ căn cứ vào những năm
đầu đời như thế th́ làm ǵ tôi phải kể câu chuyện này để làm
mất th́ giờ của các bạn.
Sau ba năm công tác ở Phú thọ, với những thuận lợi ban
đầu như tôi vừa kể trên, bắt đầu từ 1961, có một Bí thư đảng
uỷ mới được cử về công tác tại Bệnh viện Phú thọ. Mà
ông này th́ xuất thân chỉ là một y tá xă, vào Đảng từ những năm KC chống
Pháp. Với cái nh́n không mấy thiện cảm với đám trí thức gốc Hà nội,
lại được đào tạo phần lớn thời gian trong vùng tạm chiếm, lại
do các Giáo sư người Pháp như Dr Huyard giảng dậy. Do đó những mâu thuẫn
lặt vặt bắt đầu phát sinh. Đại loại những chuyện như:
sao mấy ông bác sĩ này, khi chẩn đoán bệnh nhân lại c̣n xen vào đôi câu tiếng
Pháp <như he'morragie ce're'brale, như ́nfarctus du myocarde ....> chẳng hạn. Rồi
chuyện chiều thứ 7 nào cũng phải về Hà nội để làm gi?
Chuyện bé xé ra to, một hôm,nhân phiên trực đêm của Phan, có bệnh
nhân tử vong, ông kết tội Phan thiếu trách nhiệm trong công tác rồi ông súi giục
gia đ́nh bệnh nhân phát đơn kiện. Nhân chuyện đó, không biết do nguồn
tin nào mà ông biết chuyện Phan đă vào Saigon trong thời gian 300
ngày sau Hiệp định Geneve, rồi lại ra Hà nội. Trong buổi kiểm điểm
Phan, ông hỏi một câu chết người như sau: anh đă vào Saigon
ở lại đó hơn ba tháng, sao c̣n ra Hà nội, hay anh nhận nhiệm vụ ǵ của
CIA?
Một con người như Phan không thể trả lời là ḿnh ra Hà
nội v́ yêu chế độ được. Mà có nói thế cũng chẳng ai tin.
Anh bèn đứng dậy nói: Tôi sống ở đâu là quyền của tôi, ông không
có quyền hỏi chuyện đó. Nói đoạn,anh đứng dậy bỏ ra khỏi
pḥng họp, nhún vai trong lúc miệng huưt sáo'o cangacerro' như những khi ra khỏi Milk-bar vậy.
Hậu quả của thái độ bất cần đó là họ đưa
anh đi cải tạo 3 năm mà không cần xét sử ǵ cả.
Ở trại cải tạo cùng với những sĩ quan Nguỵ thời
Pháp <mà đa số cũng đều là bạn anh như Vũ duy Đống,Vĩnh sẹo,
Lê Tŕnh...> cùng đám Tư sản chưa thực thà khai báo tài sản,đa số là dân Hàng
Đào, Hàng Bạc... cũ, anh được các cán bộ quản giáo giao cho phụ trách pḥng
khám bệnh và phát thuốc cho các tù nhân bị bệnh.
Công việc này cũng chẳng mấy khó nhọc, lại gặp lại
các bạn bè ngày trước, đám bạn mà ở Hà nội thường gọi là 'Đi
nhầm giầy' nên thời gian cải tạo cũng qua đi nhẹ nhàng. Sau năm 1962
anh lại gặp lại ở trong trại một guitarist chơi guitare moderne rất khá.
Anh này có nickname là 'Toán xồm'cũng vừa phải đi cải tạo về cái tội đă
chơi những bài mà người ta gọi là 'Văn hoá đồi truỵ' như Paloma,
Besame-mucho... Thỉnh thoảng đám quản giáo lại gọi các anh lên, cho các anh mượn
đàn để chơi cho họ nghe những thứ đồi truỵ đó, và được
họ rất tán thưởng. Không những thế lúc chia cơm, họ c̣n thưởng
thêm cho các anh, khi th́ củ khoai,khi th́ củ sắn ....
Thế rồi 3 năm 'cải tạo 'cũng qua đi. Ngày 2-9-1965,
anh và một số 'trại viên'khác được gọi lên với hy vọng sẽ được
về với vợ con. Nhưng trong số mấy chục người lên đứng
xếp hàng chờ được phóng thích, chỉ có dăm ba người mà các cán bộ nói
là đă thành tâm cải tạo tốt là được về. Số c̣n lại, trong số
đó có anh th́ được giải thích là thời gian này t́nh h́nh Hà nội rất phức
tạp, giặc Mỹ đánh phá ngày đêm, để các anh về lúc này không có lợi cho
an ninh. Vậy nên hăy ở lại đây ít lâu nữa, cải tạo cho tốt khi nào t́nh
h́nh chiến sự cho phép, sẽ cho các anh về.
Cái khoảng thời gian mà mấy ông quản giáo nói là 'ít lâu 'nữa,các
bạn có tưởng tượng được nó kéo dài đến khi nào không? Xin thưa
là măi đến 1970 đấy. Nếu tính trung b́nh ra, mỗi con người chúng ta có
60 năm sống để vừa đi học, học xong th́ làm việc, để phục
vụ cho xă hội th́ cái con người mà tôi gọi là Bác sĩ Zivago của Việt nam kia,
đă mất 1/6 thời gian đó để ở tù v́ cái tội dám huưt sáo 'o cangacerro' trước
mặt một ông Bí thư mà trong cả đời có lẽ chưa bao giờ bước chân
ra Hà Nội. Mà nếu chuyện chỉ có thế thôi th́ làm sao tôi dám đem so sánh với
'Bác sĩ Zivago'của Boris-Pasternack cơ chứ.
Tất cả những ǵ tôi vừa kể trên mới chỉ là phần
đầu của tấn bi kịch của một con người mà trong đời ḿnh,ngoài
nghề Bác sĩ ra,có lẽ anh chưa hề làm một điều ǵ xấu xa,chưa hề
làm hại ai điều ǵ.
Trong thời gian anh ở tù th́ ở ngoài đời, cô vợ Pianiste, sau
khi sinh hạ cho anh một đứa con gái, đă không đủ can đảm hy sinh 10 năm
xuân sắc để chờ anh về như những thiếu phụ trong bài thơ của
Simonop:
Em ơi đợi
anh về
Đợi anh về em nhé .
Bài thơ đó là dành cho các bà vợ có chồng đang chiến đấu
ở ngoài mặt trận, nó không được viết để ca ngợi những bà vợ
có chồng đang ở tù, dẫu cho đó là những người tù trí thức,những người
đi tù chỉ đơn dản v́ đă không chịu khuất phục trước những
kẻ dốt nát hơn ḿnh.
Cô vợ pianiste của anh đă đi bước nữa, để lại
con gái anh cho ông bà ngoại nuôi. Cũng cần nói thêm là trường hợp ra tù bị
vợ bỏ như anh không phải là duy nhất. Người bạn tù cùng trại với
anh là Vũ duy Đống cũng bị vợ bỏ để lấy chính người em
ruột của anh, người mà các con anh phải gọi bằng chú ruột. Anh này có
lẽ chỉ c̣n hạnh phúc hơn anh ở chỗ hai đừa con gái ruột của anh
vẫn c̣n gọi anh là bố ruột.
C̣n anh th́ sao?
Ngày anh về,con gái anh đă là học sinh lớp 6 ở trường
Vân-Hồ. Do một t́nh cờ của số phận, bà vợ tôi lại là cô giáo chủ
nhiệm của lớp đó. Biết được nỗi ḷng của người cha
muốn được gặp mặt đứa con ra đời lúc ḿnh c̣n ở tù, bà đă
bố trí cho Phan được gặp con gái ḿnh ở ngay nhà tôi, nhưng con bé lại như
không muốn nhận cha đẻ của ḿnh. Nó nghe mẹ nó nói cha ḿnh đă chết từ
lúc nó mới sinh!!!
Nỗi bất hạnh của anh không chỉ đơn thuần như
vậy.
Tuy anh đă được trở về nhưng tấm bằng Bác sĩ
của anh, người ta đă không c̣n công nhận nữa. Ai dám cho anh hành nghề thầy
thuốc bây giờ nữa. Để kiếm sống, anh đành phải sử dụng
đến một nghề tay trái của ḿnh: đó là nghề hoạ sĩ. Anh nhận
những chiếc mành mành nhỏ, người ta làm để trang trí, mang về anh vẽ lên
trên đó những h́nh trang trí: những cây trúc, cây mai, những con chim, con c̣.... Cứ
miệt mài làm như thế cả ngày, anh cũng đủ để lo cho ḿnh ngày hai bữa
cơm đạm bạc.
Nhưng anh không thể sống 'độc thân 'măi như thế được.
Một mối t́nh thứ hai đă đến với anh ở tuổi
ngoài 40. Tuy muộn màng với cả hai, nhưng dù sao nó cũng giúp cho cả hai người
có được những đêm đông bớt giá lạnh, làm cho họ thấy trên cuộc
đời này không chỉ có hận thù và cay đắng. Kết quả của mối
t́nh thứ hai này là một bé gái ra đời năm 1972 dưới cái tên là Phan-Thanh Nhàn.
Cái tên này có lẽ muốn nói lên cái ước muốn sau cùng của đôi vợ chồng
'rổ rá cạp lại' này. Họ mơ ước sẽ có được những
ngày cuối đời sống trong sự thanh thản, không phải lo nghĩ ǵ đến
'cơm áo,gạo tiền'.
Nhưng nỗi mơ ước đó măi măi vẫn chỉ là ước
mơ. Khi con Nhàn lên 3 tuổi th́ cũng là lúc Phượng, tên người vợ thứ
2 của Phan, bắt đầu có những triệu chứng của căn bệnh mà Phan nói
với các bạn thân là một pneumonie aigue <viêm phổi cấp>. Phượng bị
ho ra máu và sụt cân nhanh chóng. Lại một lần nữa, số phận lại đùa
dai với Phan v́ bệnh này phải có nhiều tiền mới mong điều trị khỏi,
nếu không sẽ biến chứng thành ung thư phổi. Và đến lúc đó th́, như
lời Phan nói, Dieu seul le sait, a moins qu'un miracle soit arrive'.
Nhưng phép mầu đă không đến với Phan. Gần một
năm sau, Phượng qua đời để Phan lại trở thành gà trống nuôi con khi
con Nhàn chưa đến tuổi vào lớp 1. Bạn bè Phan lúc này có gặp anh ở đâu
đó cũng chỉ c̣n nắm chặt lấy tay anh mà không biết nói ǵ hơn. Mà c̣n biết
nói ǵ hơn, khi mà bất cứ lời chia buồn nào cũng trở nên trơ trẽn trước
số phận trớ trêu của anh.
Đất nước Thống nhất, tôi vào Nam công tác. Chia tay nhau ở ga Hàng cỏ, Phan ôm choàng lấy
tôi nói: toi đi là hợp t́nh, hợp cảnh rồi, riêng moi, từ nay lại thêm một
nỗi buồn nữa ngoài nỗi buồn mồ côi vợ, đó là mồ côi bạn.T
ôi nói: toi ở lại c̣n có Liên, có Thông, có Hoài.. Lo ǵ buồn. Phan nói: vẫn
biết thế nhưng toi đi th́ những lúc nghe nhạc, moi sẽ buồn nhất, biết
nói với ai về tiếng đàn tuyệt diệu của Se'govia, về tiếng hát khàn khàn
của Mary-Ford qua tiếng guitar của Les-Paul... Liên nó sống quá philo, Thông th́ công chức
quá c̣n Hoài th́ chỉ có cái món kia thôi. Bá Nha mà không c̣n Tử Kỳ ở cạnh nữa th́
c̣n chơi đàn làm ǵ nữa.
Tuy cách xa nhau gần 2000 Km nhưng tôi và Phan vẫn quan hệ với nhau
qua thư từ đều đặn. Năm 1977, tôi nhận được một lá
thư khá dầy của Phan, trong đó ngoài những chuyện đổi thay của Hà nội,chuyện
bạn bè... c̣n có một chuyện khá vui: đó là chuyện Phan mới lấy vợ lần
thứ 3. Người vợ thứ 3 này của Phan là con gái một ông bạn già của
Phan, cô này kém Phan hơn 20 tuổi, có tên là Thắm. Đầu đuôi câu chuyện như
sau: ông bố Thắm, người làng Trung-Kính, vốn là người vẫn cung cấp
những chiếc mành mành cho Phan để anh trang trí lên đó những hoạ tiết cây cỏ,
chim cá... rồi giao cho các quầy hàng trên chợ Đồng xuân bán.
Thông thường th́ Phan đạp xe vào tận làng để lấy
hàng,nhưng cũng có khi th́ cô Thắm được bố sai mang hàng ra tận Hà nội để
giao cho 'chú Phan'. Rồi một hôm, khi Phan vào lấy hàng th́ được bố Thắm
mời ở lại dùng bữa cơm thân mật với gia đ́nh. Cơm nước
xong, khi trên bàn nước chỉ c̣n lại 2 người đàn ông, ông cầm tay Phan nói:
Này anh Phan, tôi với anh quan hệ làm ăn với nhau đă khá lâu. Gia cảnh anh tôi rất
rơ, cảnh gà trống nuôi con cũng cực lắm, dù muốn dù không cũng phải có bàn tay
người đàn bà th́ mới ổn,anh ạ. Nói gần, nói xa, chẳng qua nói thật,
tôi thấy con Thắm nhà tôi nó cũng quư anh, thôi th́ tôi cho nó về làm bạn với anh đấy.
Anh cứ về suy nghĩ đi, nếu anh thuận th́ ta chỉ làm vài mâm cơm mời họ
hàng, vài người bạn thật thân, và cũng là để xin phép tổ tiên cho con Thắm
nó về làm dâu nhà anh. Rồi sau đó nó sẽ về trên đó trông nom công việc nhà cửa,
đi giao hàng cho anh.
Sau buổi nói chuyện đó khoảng một tháng, ông bạn Liên của
tôi, cùng với Thông, Hoài ... lại về làng Trung Kính 'đón dâu' cùng với Phan và ông Độ
là anh cả của Phan,t rong một đám cưới không có pháo nổ, không co' xe hơi đón
dâu nhưng mọi người đều mừng cho hạnh phúc mới của Phan, con người
cưới vợ lần thứ ba, khi đă ở tuổi tri thiên mệnh.
Trong 60 năm cuộc đời của Phan, ngoại trừ 25 năm
đầu tiên, khi c̣n trẻ, đi học rồi thành Bác sĩ, quăng đời này trôi qua một
cách yên ổn nhát, không có ǵ đáng nói. Mười lăm năm tiếp theo ra trường,
lên Phú thọ công tác, rồi vào tù, ra tội, chạy vạy lo kiếm sống. Đây
là khoảng thời gian đầy sóng gió trong đời anh, hai lần cưới vợ th́
một lần vợ bỏ, một lần chôn vợ. Cũng khó ḷng có thể t́m được
một ai đó, ngoài anh, lại có thể có được một quăng đời trung niên
kém may mắn hơn anh. V́ vậy nên khi đọc 'Bác sĩ Zivago' của Boris-Pasternack
tôi chỉ thấy có thể về t́nh yêu th́ Zivago, ông Bác sĩ Nga này có những nỗi niềm
truân chiên hơn Phan: yêu Tonia, lấy nàng làm vợ, rồi ra trận, gặp Lara yêu nhau và chung
sống với nhau trong một khung trời đầy máu lửa, chết tróc... Thế
nhưng về số phận con người th́ cuộc đời Phan bi kịch hơn nhiều,
như những ǵ chúng ta đă thấy ở hai lần lấy vợ đầu.
Thế c̣n mười năm cuối đời anh th́ sao nhỉ?
Cuộc đời anh, từ khi có bóng dáng của Thắm lướt
vào, có thể nói là những trang rực rỡ nhất của cuốn tiểu thuyết đời
anh, nếu như có ai đó định viết nó. Căn hộ bé nhỏ, chưa đầy
20 m2, mang số 259 phố Bà Triệu của anh, từ khi có Thắm về như sáng sủa,
rực rỡ hẳn lên, mặc dầu anh vẫn phải ḅ ra giữa đống bột
mầu, mành mành để vẽ lên đó những hoạ tiết giống nhau, nhàm chán để
có tiền duy tŕ một cuộc sống quá ư khiêm tốn cho 3 người. Có bàn tay
người đàn bà, quả nhiên phép mầu đă đến với anh. Thắm là một
cô gái chân quê, hay lam hay làm, lại giỏi buôn bán nên nội thất nhà anh dần thay đổi.
Ngoài việc làm công việc nội trợ gia đ́nh, Thắm c̣n tham gia việc buôn hàng Bắc
Nam nhờ vào những chuyến
xe lửa Thống nhất nối liền hai thành phố lớn nhất nước này.
Cách làm ăn này rất thịnh hành trong thời gian này. Nhờ vậy mà nhà Phan đă có
TV mầu, rồi cả đầu Video để xem phim Hàn quốc, tuy mọi thứ đó
vẫn c̣n là second hand <năm 1982 đă mấy nhà có đồ Brand new>. Vợ chồng
Phan đă có thể di chuyển trên những chiếc xe máy mà khi đó ta thường gọi
là xe băi rác. Nhưng có hề ǵ, cũ người mới ta mà, ngay bây giờ< 2008>
cũng có phải ai cũng có những con xe SH,Attila... mà lướt gió đâu. Những
lần vợ Phan đánh hàng vào Saigon cô thường tá túc tại mấy
căn nhà trọ rẻ tiền, cạnh ga Hoà Hưng, khi tôi đến thăm, thường
lại có quà Hà nội mang về. Về phía tôi, tôi cũng hay lùng những đĩa nhạc
độc của Saigon để gửi ra cho Phan. Cô Thắm
cũng đă sinh hạ cho Phan một bé trai mà hai vợ chồng thống nhất đặt
tên là Phan-Chung. Chữ Chung, theo giải thích của Phan, có nghĩa là chấm hết, có
nghĩa là anh chị sẽ không đẻ thêm đứa nào nữa, có nếp, có tẻ rồi
c̣n ǵ.
Nhưng, Vâng lại nhưng. Cứ mỗi lần mà tôi phải hạ
bút viết chữ nhưng cay nghiệt này là tôi lại mang một mặc cảm có lỗi
với các bạn, bởi v́ nó sẽ là sự bắt đầu cho một chuyện chẳng
lấy ǵ làm vui. Nhưng từ ngày mà nền Kinh tế của chúng ta trở thành Kinh tế
thị trường th́ cho dù nó có thêm cái đuôi 'có định hướng XHCN' nữa th́ nó
cũng là nguyên nhân làm nẩy sinh nhiều vấn đề phức tạp, làm đổi thay
mọi quan hệ vốn một thời đă được coi như tốt đẹp.
Nhiều gia đ́nh đưa nhau ra toà chỉ v́ tranh nhau một cái lối đi rộng có
hơn 1m. Có gia đ́nh mà giữa anh em ruột, thậm chí giữa cha và con, cũng không
muốn nh́n mặt nhau chỉ v́ tranh chấp nhau một mảnh sân vài chục m2.
Gia đ́nh Phan cũng không thể nằm ngoài cơn gió lốc đó.
Căn hộ Phan đang ở tuy chẳng mấy rộng răi, nhưng oái oăm thay, nó lại
nằm ngay mặt tiền của một con đường bề thế của Thủ đô:
đường Bà Triệu. Như người ta vẫn nói: có mặt tiền là có tiền
mặt, v́ vậy mà có chuyện sau đây: Căn nhà Phan đang ở vốn mang tên của
người anh cả của Phan lắm <khoảng 1/5 số tiền mua nhà>. Khi cụ
c̣n sống cụ vẫn ở với Phan, dĩ nhiên khi cụ ra đi, căn hộ đó,
về t́nh mà nói, nó là của Phan. Nhưng trên giấy tờ, mà bây giờ người ta gọi
là sổ đỏ, th́ căn nhà thuộc quyền sở hữu của ông Độ.
Năm 1992, do gợi ư của vợ và mấy đứa con gái, ông Độ
đề nghị Phan nhường lại cho nhà ông 1/3 cái diện tích mặt tiền để
bà Độ mở một cái kiosque nho nhỏ bán sách cũ, Phan đành nhượng bộ
nghe theo ông v́ dù sao nhà này cũng là của ông, ông cho ḿnh ở thế này cũng là tốt lắm
rồi.
Thực ra th́ cái cửa hàng sách cũ của bà chị dâu cũng chẳng
sinh lợi được là bao, nhưng đó chỉ là bước đầu của một
cái kế hoạch khác, lớn hơn. Năm sau, ông Độ, lấy lư do ḿnh bây giờ
đă có tuổi, muốn về một nơi nào yên tĩnh để về ở dinh dưỡng
tuổi già. Ông bèn triệu tập hội nghị gia đ́nh, có sự tham dự của
Phan <hôm đó cô Thắm, vợ Phan đang đánh hàng đi Nam, không có mặt>. Ông
nói đă t́m được một căn nhà nhỏ hơn ở ngoại ô, giá cả chấp
nhận được, ông sẽ bán căn nhà đang ở đi để về đấy
ở cho yên tĩnh. Ông sẽ đền bù cho Phan một số tiền để Phan
mua một căn nhà khác làm chỗ ở cho gia đ́nh Phan. Số tiền ông đề
nghị đương nhiên là không đủ để tái định cư cho gia đ́nh Phan.
Nhưng Phan cũng đành chấp nhận v́ 2 lư do:
-1.Phan không muốn v́ đồng tiền mà t́nh anh em bị sứt mẻ,
tính Phan là như vậy.
-2.Căn nhà đang ở dù sao cũng là của ông Độ, do ông đứng
quyền sở hữu. Ḿnh làm to chuyện cũng chẳng được ǵ,chỉ tổ
người ngoài chê cười.
Nghĩ vậy nên Phan chấp nhận giải pháp do ông Độ nêu lên.
Buổi họp gia đ́nh đă kết thúc trong sự hài ḷng của mọi người, mà
người vui nhất là bà Độ.
Chiều hôm sau, Thắm từ Saigon mang hàng về. Nghe Phan thuật
lại diễn biến buổi họp hôm trước, cô lạnh người khi nghĩ đến
ngày phải rời căn nhà này, nơi vợ chồng cô đă có được gần 10
năm sống yên ổn, công việc làm ăn của cô lại đang tiến triển tốt
đẹp. Lần đầu tiên cô đay nghiến Phan: Rồi anh tính cầm 20 cây
vàng của ông Độ để ra vỉa hè mà ở à? Muốn có một căn nhà cấp
4 ở ngoại ô để ở bây giờ, ít nhất phải gấp đôi số vàng đó.
Nếu anh không nói lại với ông ấy th́ để tôi nói. Phan phải dùng hết lời
can dán, Thắm mới để anh yên, nhưng anh hứa sẽ đàm phán lại với ông
Độ để xem có hơn được chút nào không.
Sáng hôm sau, nhân lúc ông Độ ngồi một ḿnh anh đem chuyện giá
cả nhà đang có chiều hướng lên cao ra nói và đề nghị ông thêm cho vợ chồng
anh chút ít để anh có thể có được một căn nhà nho nhỏ để ở.
Ông Độ hỏi lại: chú nói chút ít là bao nhiêu? Nhà em nói phải có 40 cây mới
đủ, Phan đáp. Nghe đến đây, ông Độ trợn mắt lên mà
nói: tôi tưởng chú thím muốn thêm độ vài ba cây th́ tôi có thể tự ḿnh quyết
định được chứ nhiều thế th́ phải chờ nhà tôi về đă.
Xưa nay những chuyện tiền nong nhiều như vậy, tôi vẫn để bà
ấy giải quyết cả. Câu chuyện đến đây là Phan đă quá mệt mỏi
lắm rồi. Từ lâu anh đă bị chứng nhồi máu cơ tim nhẹ, những
khi đi trên đường,quá mệt mỏi là anh đều phải ngồi xuống vệ
đường, tựa lưng vào một gốc cây, lấy tay xoa nhẹ lên ngực cho đỡ
đau, một lúc sau mới tiếp tục đi được. Từ hôm có buổi
họp gia đ́nh về chuyện nhà cửa, anh đă quá mệt mỏi lắm rồi, ngực
anh bắt đầu lâm râm đau, nhưng anh vẫn gắng gượng để chờ
vợ về xem sao. Nay thấy ông Độ nói vậy, anh bèn đứng dậy, xin phép
ông về nói lại với Thắm xem ư cô ra sao.
Thấy Phan về, nét mặt ỉu x́u, Thắm đă sồn sồn hỏi:
sao, ư ông Độ ra sao? Phan lắc đầu nói: vài cây nữa th́ được,
hơn nữa th́ khó đấy. Nghe tới đó, Thắm gầm lên: Anh để
đấy cho tôi, tôi sẽ gặp trực tiếp gặp bà Độ nói cho ra nhẽ, nhà
ḿnh đang ở, có hộ khẩu đàng hoàng, ai dám đuổi đi. Phan ôm ngực can
Thắm: bây giờ không như ngày trước đâu, hộ khẩu chẳng là kí lô ǵ
sất. Nhà tên người ta, người ta muốn bán lúc nào chả được, cô
làm to chuyện có khi lại trắng tay mà ra vỉa hè ở đấy. Thắm càng gào
to: ra vỉa hè à, tôi thách đứa nào dám quẳng đồ của tôi ra vỉa hè đấy.
Lúc này, bà Độ cũng vừa đi chợ về, nghe Thắm nói thế, bà cũng gào
lên: Mày không cần phải thách, để tao quẳng cái TV của mày ra đường
xem mày làm ǵ được tao nào. Nói là làm, bà Độ sắn tay áo lên và lớn tiếng
gọi con gái: con Thuư, con Vân đâu, chúng mày quẳng cái TV này ra đường cho tao, xem
nó làm ǵ nào.
Thế rồi hai người đàn bà xông vào cắn xé nhau, hàng xóm xúm
đen, xúm đỏ vào xem, chẳng ai c̣n để ư đến Phan, lúc này đang ôm ngực
rên rỉ. Khi ông Độ từ trong nhà chạy ra th́ Phan đă ngă ra sàn nhà và ngất đi.
Ông bèn quát to: con Thuư đâu, đi gọi xe cấp cứu mau, chú Phan nguy rồi.
Hồi đó, các nhà tư đâu đă có điện thoại như
bây giờ nên phải mất đến nửa giờ sau, Thuư mới gọi được
xe cấp cứu đến, lúc này Phan đă rơi vào t́nh trạng hôn mê sâu và khi người
ta đưa anh vào pḥng cấp cứu Bệnh viện Bạch mai th́ mấy ông Bác sĩ trực
ở đó, có cả người từng là bạn cùng khoá với anh ngày trước nói:
đây là một ca nhồi máu cơ tim cấp, vỡ động mạch, máu trào cả vào
tim, phổi. Rất đáng tiếc là chúng tôi không thể làm ǵ cho gia đ́nh được.
Xin thành thực chia buồn.
Thực ra th́ tất cả đoạn kết của câu chuyện buồn
này, tôi chỉ được nghe Liên kể lại. Bản thân tôi, thời gian đó, cũng
đang bận bịu với một công việc mới nhận ở Saigon sau khi về hưu,
tôi không biết tin anh mất v́ chẳng có báo nào bây giờ c̣n đăng những cáo phó về
cái chết của những phó thường dân như Phan. Muốn được Báo Nhân
Dân đăng cáo phó, theo Phạm văn Nhân, một người bạn thân khác của Phan,
đă từng làm chính uỷ trong quân đội nói th́ phải có 60 năm tuổi Đảng.
Nhưng, hỡi ôi, Phan lại chỉ có 60 năm đầy sóng gió trên cơi đời này, với
bao nỗi bất hạnh chồng chất.
Đi sau linh cữu Phan, đưa anh ra cánh đồng làng Trung Kính, chỉ
lèo tèo dăm ba người bạn chí cốt với anh. Ngoài Liên, Thông Nhai <mới từ
Saigon ra>, c̣n có những bạn cùng ở tù với anh như Duy Đống, Vĩnh sẹo,
Lê Tŕnh. Phía gia đ́nh, ngoài Thắm đội mũ mấn với thằng Chung chống
gậy đi bên con Nhàn c̣n có ông Độ, chỉ có ḿnh ông và một cô con gái là Thuư đi đưa.
Lúc hạ huyệt, nghe Liên kể lại th́ mọi người đều
thấy ông Độ nói trong tiếng nấc nghẹn: chú Phan ơi, tôi cũng có một
phần lỗi lầm trong cái chết của chú. Xin chú hăy xá tội cho tôi. Tôi sẽ
thay chú lo lắng cho thằng Chung thành người. Vĩnh biệt chú.
Mười năm sau, năm 2003 tôi lại có dịp ra thăm Hà Nội.
Liên cho hay, năm năm sau ngày mất của Phan, cô Thắm vợ Phan cũng đă theo anh
ra đi, mộ Thắm nằm cạnh mộ Phan ngay giữa cánh đồng làng Trung kính.
Liên và tôi cùng rủ nhau về Trung Kính thăm mộ vợ chồng Phan.
Tới nơi cả hai chúng tôi, nhất là tôi đều ngỡ ngàng trước những đổi
thay nơi đây. Làng Trung Kính giờ đă đô thị hoá, những căn nhà lá ngày xưa
đă nhường chỗ cho những căn hộ cao cấp. Cánh đồng làng xưa
không c̣n nữa, Khi chúng tôi hỏi về những ngôi mộ ngày trước th́ mọi người
cho biết chúng đă được di dời đến một nơi khác. Khi được
hỏi về nơi đó hiện ở đâu th́ một anh thanh niên, tuổi c̣n khá trẻ
dừng xe Dream lại mà trả lời: Thời buổi bây giờ, ai hơi đâu mà đi
nhớ những chuyện dớ dẩn như thế. Hai ông có hỏi nhà người
sống, may ra c̣n có người biết, chứ mồ mả người chết th́ ai nhớ
làm cái ǵ !
Saigon,15 năm sau ngày mất của Phan.
Thầy giáo làng
Vĩ Thanh
